ملاهادی سبزواری

هادی بن مهدی سبزواری (۱۲۱۲–۱۲۸۹ یا ۱۲۹۰ هـ. ق)، معروف به «حاجی سبزواری» و «ملاهادی سبزواری»، بزرگ‌ترین فیلسوف و حکیم دوره قاجار و احیاگر حکمت متعالیه است. او که در فنون فلسفه، کلام، فقه و ادبیات تبحر داشت، با تخلص «اسرار» شعر می‌سرود. مشهورترین اثر او کتاب «منظومه» در حکمت و منطق است که سال‌ها جزو متون اصلی حوزه‌های علمیه بوده است.

زندگی

هادی بن مهدی سبزواری در سال ۱۲۱۲ هجری قمری در سبزوار متولد شد. او در سنین کودکی (حدود هفت یا هشت سالگی) یادگیری صرف و نحو را آغاز کرد. در ده سالگی همراه پدرش به سفر حج رفت، اما در بازگشت، پدرش در شیراز درگذشت. پس از آن، پسرعمه‌اش ملاحسن سبزواری که مقیم مشهد بود، سرپرستی او را بر عهده گرفت و او را به مشهد برد. وی ده سال در مشهد به تحصیل فقه، اصول و علوم نقلی پرداخت. سبزواری برای تکمیل دانش خود در حوزه حکمت و معقول به اصفهان مهاجرت کرد و هشت سال در نزد اساتیدی چون ملااسماعیل اصفهانی و ملاعلی نوری به تحصیل فلسفه اشتغال یافت و مبانی حکمت اشراق را استوار ساخت. او مدتی را نیز در خراسان به تدریس گذراند و پس از سفر دوم حج، در سبزوار مستقر شد و تا پایان عمر به تدریس حکمت و تعلیم شاگردان پرداخت.

جایگاه علمی و ادبی

هادی سبزواری در دوره ناصرالدین‌شاه قاجار جایگاهی مشابه ملاصدرا در عصر شاه‌عباس داشت و او را از بزرگ‌ترین شارحان حکمت متعالیه و تبحر در دقایق فلسفه می‌دانند. او علاوه بر تخصص در فلسفه و کلام، در ادبیات و شعر نیز دست داشت و در اشعارش تخلص «اسرار» را برگزیده بود. دیوان اشعار او شامل غزلیات و سروده‌های عرفانی است که بازتاب‌دهنده اندیشه‌های فلسفی و سلوک باطنی اوست.

درگذشت

هادی سبزواری در دهه آخر ذی‌حجه سال ۱۲۸۹ یا ۱۲۹۰ هجری قمری در سبزوار درگذشت. کلمه «حکیم» را بر اساس حروف ابجد (۷۸) نشان‌دهنده مدت عمر او و عبارت «حکیم غریب» را ماده تاریخ وفاتش دانسته‌اند. یکی از شاگردان او (معروف به روغنی) در مرثیه‌ای برای او، تاریخ وفاتش را با عبارت «نمرد زنده تر شد» ثبت کرده است.

آثار و تألیفات

از ملا هادی سبزواری آثار متعددی در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی بر جای مانده است:

1. اسرار الحکم: در حکمت و فلسفه به زبان فارسی.
2. اصول الدین: در مبانی اعتقادی.
3. اسرار العباده: در ابواب فقهی.
4. الجبر و الاختیاز: در مسائل کلامی.
5. غرر الفرائد (منظومه): مشهورترین اثر او که مجموعه‌ای منظوم در حکمت است و به همراه بخش منطق (اللآلی المنتظمه) به «منظومه سبزواری» شهرت دارد.
6. شرح غرر الفرائد: شرح خود او بر کتاب منظومه.
7. شرح اسماء الحسنی (شرح دعای جوشن کبیر).
8. شرح دعای صباح.
9. حاشیه بر اسفار ملاصدرا.
10. حاشیه بر شواهد الربوبیه ملاصدرا.
11. حاشیه بر مبدأ و معاد ملاصدرا.
12. حاشیه بر مفاتیح الغیب ملاصدرا.
13. حاشیه بر مثنوی معنوی: در تبیین ابیات دشوار مثنوی.
14. حاشیه بر زبدة الاصول شیخ بهایی.
15. حاشیه شرح سیوطی بر الفیه ابن مالک.
16. دیوان اشعار فارسی.
17. محاکمات: در رد برخی آرای شیخیه.
18. مقیاس و نبراس: در فقه.
19. هدایة المسترشدین.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «سبزواری». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.