گوهرشادبانو
گوهرشاد بیگم معروف به گوهرشاد آغا و مهد علیا، زنی بسیار نیکوکار، ادبدوست، هنرپرور، خردمند، ثروتمند و از زنان اشرافی سیاستمدار و ترک تبار در دوره تیموریان است.
| گوهرشاد بیگم | |
|---|---|
| متولد | 1376 سمرقند |
| وفات | 1457 |
| آرامگاه | آرامگاه گوهرشاد، هرات، افغانستان |
| عنوان | مهد علیا |
| همسر(ها) | شاهرخ تیموری |
| فرزندان | الغ بیگ
ابراهیم میرزا بایسنقر میرزا محمد جوکی مریم سلطان سعادت سلطان |
| والدین |
|
زندگی
گوهرشاد دختر غیاث الدینترخان است. ترخان مرادف عنوان آقاجی است که در دستگاه سلاطین و امرای ماوراءالنهر و خراسان، منصب خاصی بوده که صاحب آن منصب، واسطهای بوده بین سلاطین و رعیت و به علت آن حشمت و نفوذی که داشته، بدون واسطه و بدون رعایت نوبت و رخصت، نزد سلطان میرفتند. و طبق آنچه از فحوای تاریخ بیهقی وراحةالصدور به دست میآید، سمت حاجب و پرده بردار داشته و در دوره مغول غالبا برای متصدی عنوان آغاجی، واژه ترخان به کار میرفته که منظور از آن همان امیری است که بی واسطه و بدون رعایت نوبت در درگاه سلطان تردد میکند. در دوره مغول ترخان دارای مزیت معافبودن از پرداخت تمام یا قسمتی از عوارض دیوانی است. کمکم ترخانی لقب گوهرشاد گردید.[۱]
پدر گوهرشاد امیرغیاثالدینخان بود که یکی از امرای عهد تیموری بوده و در جنگهای بزرگی شرکت داشته است. مادر وی بانو خانزاده بیگم است که در ماه رجب در سال ۸۱۴ قمری در مشهد وفات یافت و در حرم علی ابن موسی الرضا دفن شده است.[۱]
گوهرشاد با شاهرخ، فرزند امیر تیمور گورگانی ازدواج کرد و از او صاحب فرزندانی شد که دو فرزندش به نامهای میرزا ابراهیم معروف به ابراهیم سلطان و میرزا بایسنقر است. همسر او پس از ۴۳ سال سلطنت در سال ۸۵۰ در شهر ری در گذشت و جنازهاش را به هرات منتقل و در مدرسه گوهرشاد آغا دفن کردند.[۲]
آثار
مسجد جامع، مدرسه و خانقاه شهر هرات افغانستان و مسجد جامع مشهد در ایران از آثار و بناهای خیریه با اهمیتی است که توسط گوهرشاد بنا شده است. و از شاهکارهای هنر معماری و کاشیکاری قرن نهم هجری به شمار میروند. از دیگر آثار ارزنده او دو رواق «دارالحفاظ» و «دارالسیاده» در حرم علی ابن موسی الرضا است. معمار این دو رواق و دو مسجدی که در هرات و مشهد بنا کرد، قوامالدین شیرازی بود.[۳]
مرگ
گوهرشاد در نهم رمضان ۸۶۱ قمری در سن ۸۰ سالگی در جریان قیام میرزاابوالقاسم بابر، در دوره سلطنت سلطان ابوسعید، به دستور سلطان سعید و با توطئه جمعی از امرا و مشاوران وی، در شهر هرات کشته شد و در کنار قبر فرزندش بایسنقر میرزا و همسرش شاهرخ در مجموعه مدرسه و مسجد گوهرشاد هرات به خاک سپرده شد و آرامگاه او هنوز باقی است.[۴]
.jpg)