گوهرشادبانو

گوهرشاد بیگم معروف به گوهرشاد آغا و مهد علیا‌، زنی بسیار نیکوکار‌، ادب‌دوست‌، هنر‌پرور‌، خردمند‌‌، ثروتمند و از زنان اشرافی سیاستمدار و ترک تبار در دوره تیموریان است.

گوهرشاد بیگم
متولد	1376 سمرقند
وفات	1457
آرامگاه	آرامگاه گوهرشاد‌، هرات‌، افغانستان
عنوان	مهد علیا
همسر(ها)	شاهرخ تیموری
فرزندان	الغ بیگ ابراهیم میرزا بایسنقر میرزا محمد جوکی مریم سلطان سعادت سلطان
والدین	غیاث الدین ترخان (پدر) خان‌زاده بیگم (مادر)

زندگی

گوهرشاد دختر غیاث الدین‌ترخان است‌. ترخان مرادف عنوان آقاجی است که در دستگاه سلاطین و امرای ماوراءالنهر و خراسان‌، منصب خاصی بوده که صاحب آن منصب‌، واسطه‌ای بوده بین سلاطین و رعیت و به علت آن حشمت و نفوذی که داشته‌، بدون واسطه و بدون رعایت نوبت و رخصت‌، نزد سلطان می‌رفتند. و طبق آن‌چه از فحوای تاریخ بیهقی وراحةالصدور به دست می‌آید‌، سمت حاجب و پرده بردار داشته و در دوره مغول غالبا برای متصدی عنوان آغاجی‌، واژه ترخان به کار می‌رفته که منظور از آن همان امیری است که بی واسطه و بدون رعایت نوبت در درگاه سلطان تردد می‌کند. در دوره مغول ترخان دارای مزیت معاف‌بودن از پرداخت تمام یا قسمتی از عوارض دیوانی است. کم‌کم ترخانی لقب گوهرشاد گردید.

پدر گوهرشاد امیرغیاث‌الدین‌خان بود که یکی از امرای عهد تیموری بوده و در جنگ‌های بزرگی شرکت داشته است. مادر وی بانو خان‌زاده بیگم است که در ماه رجب در سال ۸۱۴ قمری در مشهد وفات یافت و در حرم علی ابن موسی الرضا دفن شده است.

گوهرشاد با شاهرخ‌، فرزند امیر تیمور گورگانی ازدواج کرد و از او صاحب فرزندانی شد که دو فرزندش به نام‌های میرزا ابراهیم معروف به ابراهیم سلطان و میرزا بایسنقر است. همسر او پس از ۴۳ سال سلطنت در سال ۸۵۰ در شهر ری در گذشت و جنازه‌اش را به هرات منتقل و در مدرسه گوهرشاد آغا دفن کردند.

فعالیت‌ها

زبان فارسی و فرهنگ ایرانی با حمایت گوهرشاد به عنصر اصلی در دبار تیموریان ارتقاء یافت . او و همسرش با حمایت بی دریغ خود از هنر و جذب هنرمندان‌، معماران‌، فیلسوفان‌‌ و شاعران به دربار خود‌، نوعی رنسانس فرهنگی به وجود آوردند.

آثار

مسجد جامع‌، مدرسه و خانقاه شهر هرات افغانستان و مسجد جامع مشهد در ایران از آثار و بناهای خیریه با اهمیتی است که توسط گوهرشاد بنا شده است. و از شاهکارهای هنر معماری و کاشی‌کاری قرن نهم هجری به شمار می‌‌روند. از دیگر آثار ارزنده او دو رواق «دارالحفاظ» و «دارالسیاده» در حرم علی ابن موسی الرضا است. معمار این دو رواق و دو مسجدی که در هرات و مشهد بنا کرد‌،(در یادداشت بیار:هر دو به نام مسجد گوهرشاد شهرت یافته) قوام‌الدین شیرازی بود.

مرگ

آرامگاه گوهرشاد در هرات افغانستان

گوهرشاد در نهم رمضان ۸۶۱ قمری در سن ۸۰ سالگی در جریان قیام میرزا‌ابوالقاسم بابر‌، در دوره سلطنت سلطان ابو‌سعید‌، به دستور سلطان سعید و با توطئه جمعی از امرا و مشاوران وی‌، در شهر هرات کشته شد و در کنار قبر فرزندش بایسنقر میرزا و همسرش شاهرخ در مجموعه مدرسه و مسجد گوهرشاد هرات به خاک سپرده شد و آرامگاه او هنوز باقی است.