عباس بن علی

عباس بن علی
نگاره‌ای هنری از عباس، علمدار کربلا متعلق به سده ۱۸ م.
متولد	۴ شعبان ۲۶ ه‍.ق مدینه
وفات	۱۰ محرم ۶۱ ه‍.ق کربلا
علت فوت	کشته‌شده در نبرد
مدفن	حرم حضرت عباس
عنوان	أَبُوٱلْفَضْل، قَمَر بَنِی‌هَاشِم
همسر(ها)	لبابه بنت عبدالله
فرزندان	فضل، قاسم، عبیدالله، حسن
والدین	علی (پدر) ام‌البنین (مادر)

عَبّاس بن علی بن ابی‌طالب از فرزندان علی بن ابی‌طالب و از همراهان حسین بن علی در واقعه کربلا بود. کنیه او ابوالفضل بود و در منابع، از او با لقب‌هایی چون سقا، قمر بنی‌هاشم و صاحب لواء الحسین یاد شده است. او در سال ۲۶ هجری زاده شد و در کربلا در ۳۴سالگی کشته شد. در گزارش‌های تاریخی و روایی، عباس به شجاعت، وفاداری، استواری در همراهی با حسین بن علی و نقش مؤثر در تأمین آب و پاسداری از خیمه‌ها شناخته می‌شود.

نام و نسب

عَبّاس بن علی بن ابی‌طالب، کنیه‌اش ابوالفضل بود. مادرش فاطمه کلابیه، مشهور به ام‌البنین، بود. عباس بن علی، ملقب به ابوالفضل العباس یکی از فرزندان علی بن ابی‌طالب که مادرش فاطمه بنت حزام ملقب به ام‌البنین بود. وی در نبرد کربلا، پرچم‌دار سپاه حسین بن علی بود و در این نبرد کشته شد. محل دفن سرش، مورد اختلاف منابع قرار گرفته است، دمشق، مدینه، کوفه یا کربلا از محل‌های مورد نظر برای دفن سر اوست. منابع همگی مدفن بدن او را در کربلا و در نزدیکی فرات گزارش کرده‌اند. قاتلان او را یزید بن رقاد جهنی، حکیم بن طفیل طائی و نوفل بن ارزق گزارش کرده‌اند. او ۳۴ سال سن داشت و منابع شیعه او را باب‌الحوائج نامیده‌اند. از او در زیارت رجبیه و ناحیه مقدسه یاد شده است.

در منابع، از عباس با لقب‌هایی چون سقا، قمر بنی‌هاشم و صاحب لواء الحسین یاد شده است. همچنین در روایتی از جعفر بن محمد آمده است که او دارای بصیرت، خرد نافذ و ایمانی استوار بود. این توصیف‌ها در کنار گزارش‌های تاریخی، جایگاه او را در میان همراهان حسین بن علی نشان می‌دهد.

زندگی

در منابع، سال تولد او ۲۶ هجری ذکر شده و سن او هنگام کشته شدن ۳۴ سال دانسته شده است. در گزارش‌های مربوط به واقعه کربلا، عباس از ارکان سپاه حسین بن علی شمرده شده است. بر پایه این گزارش‌ها، سپاه مقابل می‌کوشید او را از حسین جدا کند؛ از جمله گاه عبدالله بن حزام را برای گرفتن امان‌نامه از ابن زیاد و رساندن آن به او واداشتند و زمانی نیز شمر بن ذی‌الجوشن، به سبب خویشاوندی، او و برادرانش را ندا داد. با این حال، در روایت‌ها آمده است که عباس به این دعوت‌ها اعتنایی نکرد.

در مدت حضور حسین بن علی و همراهانش در کربلا، عباس برخی از امور مربوط به آسایش و امنیت خاندان او را بر عهده داشت. نگهبانی از خیمه‌ها و تهیه آب در روزهای محاصره، به‌ویژه پس از قطع آب از هفتم محرم، از جمله این مسئولیت‌ها بود. در یکی از گزارش‌ها آمده است که هنگامی که تشنگی در میان همراهان شدت یافت، عباس در رأس سی سوار توانست سی مشک آب به خیمه‌گاه برساند.

به گزارش شیخ مفید، عصر نهم محرم عمر بن سعد سپاه خود را برای آغاز نبرد آماده کرد و در نزدیکی خیمه‌های حسین بن علی صف‌آرایی شد. در این هنگام، عباس به دستور حسین نزد آنان رفت تا علت این حرکت را بپرسد. پاسخ این بود که یا تسلیم شوند یا برای جنگ آماده گردند. عباس این پیام را بازگرداند و سپس به درخواست حسین، از آنان مهلت یک‌شب خواست تا آن شب را به نماز و تلاوت قرآن بگذرانند. این درخواست پذیرفته شد.

کشته‌شدن

در منابع آمده است که عباس آخرین تن از یاران حسین بود که کشته شد و این امر نشانه وفاداری و همدلی او با برادرش دانسته شده است. همچنین نوشته‌اند که او برادران خود را پیش از خویش به میدان فرستاد تا خود آخرین همراه حسین باشد. بنابر گزارش شیخ مفید، هنگامی که تشنگی بر حسین شدت یافت، او همراه عباس به سوی فرات رفت و عباس پیشاپیش او می‌جنگید، اما انبوه سپاه میان آن دو جدایی افکند. عباس به تنهایی نبرد کرد تا آنکه پس از زخم‌های بسیار، به دست زید بن ورقاء و حکیم بن طفیل کشته شد.

بازتاب در روایات

در اعیان الشیعه نقل شده است که علی بن حسین روزی به عبیدالله بن عباس، فرزند عباس، نگریست و گریست. سپس از سختی روز حسین بن علی سخن گفت و افزود که عباس جان خود را در راه دین نهاد و خود را فدای برادرش کرد تا آنجا که دستانش قطع شد. در ادامه این روایت آمده است که خداوند در برابر آن، دو بال به او عطا کرد تا در بهشت پرواز کند، و برای او نزد خدا مقامی است که همه شهیدان بر آن رشک می‌برند.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «عَبّاس». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.
• بینش، عبدالحسین؛ مقیمی فرد، سیدعلی؛ رحمتی، رضا؛ جمشیدی، سعید؛ شاکر، ابوالقاسم (۱۳۸۵). پژوهشی پیرامون شهدای کربلا. قم: زمزم هدایت.
• سنگری، محمدرضا (۱۳۸۶). آیینه‌داران آفتاب، پژوهش و نگارش نو از زندگانی و شهادت یاران اباعبدالله الحسین علیه السلام. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۰۴-۲۵۱-۶.