شب قدر

شب قدر، از شب‌های متبرک اسلامی است که قرآن از آن با بزرگی یاد کرده و آن را بهتر از هزار ماه دانسته است. بر اساس آیات قرآن و روایات، قرآن در این شب نازل شده و فرشتگان و روح به اذن خداوند در آن فرود می‌آیند. در منابع اسلامی دربارهٔ وجه تسمیه، زمان دقیق و ویژگی‌های شب قدر گزارش‌های گوناگونی آمده و در روایات شیعه بر شب‌های نوزدهم، بیست‌ویکم و به‌ویژه بیست‌وسوم ماه رمضان تأکید شده است.

وجه تسمیه

در وجه تسمیه این شب به «قدر» اختلاف است. گفته شده است که در این شب امور، وقایع و حوادث سال مقدر می‌شود و دستور دربارهٔ آنچه در آن سال تا پایان آن روی خواهد داد، صادر می‌شود. از ابن عباس نقل شده است که دستور وقوع وقایع در شب نیمه شعبان صادر می‌شود، ولی رسیدن آن امور به صاحبان آنها در شب قدر است.

همچنین گفته شده است که این شب به سبب داشتن قدر، منزلت، شرف، شکوه و عظمت، «قدر» نامیده شده است؛ چنان‌که در تعبیر «وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ» نیز قدر به معنای عظمت آمده است. وجه دیگر آن است که هرکس پیش از این دارای قدر و منزلت نبوده باشد، اگر این شب را با عبادت زنده بدارد، صاحب قدر و منزلت می‌شود. همچنین گفته شده است که طاعت و عبادت در این شب دارای قدر و منزلت و ثواب فراوان است. وجه دیگر آن است که در این شب کتابی با قدر و منزلت بر پیامبری با قدر و منزلت، برای امتی صاحب قدر و منزلت، به دست فرشته‌ای دارای قدر و منزلت نازل شده است.

زمان شب قدر

شب قدر به‌طور مسلم در ماه رمضان است؛ زیرا در یک آیه نزول قرآن در شب قدر و در آیه‌ای دیگر نزول قرآن در ماه رمضان بیان شده است. دربارهٔ اینکه کدام شب از شب‌های ماه رمضان، شب قدر است، میان علما اختلاف وجود دارد. برخی از علمای اهل سنت، مانند حسن بصری، آن را شب هفدهم دانسته‌اند، انس بن مالک شب نوزدهم را گفته و بیشتر آنان شب بیست‌وهفتم را شب قدر دانسته‌اند.

در روایات منقول از جعفر صادق، شب‌های نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌وسوم مورد توجه قرار گرفته‌اند. ابوبصیر از جعفر صادق دربارهٔ شبی که امیدها به آن بسته است پرسید و آن حضرت فرمود یا شب بیست‌ویکم است یا بیست‌وسوم. وی سپس دربارهٔ ناتوانی از احیای هر دو شب پرسید و آن حضرت بر احیای هر دو شب تأکید کرد.

در ادامهٔ همین روایت، دربارهٔ اختلاف در آغاز ماه و احیای چهار شب سخن گفته شده است. همچنین دربارهٔ شب بیست‌وسوم آمده است که آن شب همان شب معروف به «جهنی» است. در روایتی دیگر از سلیمان بن خالد دربارهٔ ثبت نام حاجیان در شب نوزدهم پرسش شده و پاسخ داده شده است که نام حاجیان در شب قدر ثبت می‌شود و مرگ‌ها، حوادث، روزی‌ها و آنچه تا سال آینده رخ می‌دهد، در شب قدر مقدر می‌گردد. در همین روایت بر جست‌وجوی شب قدر در شب‌های بیست‌ویکم و بیست‌وسوم و احیای آنها تأکید شده است.

شب بیست‌وسوم

از جعفر صادق نقل شده است که در یکی از سال‌ها، آن حضرت در ماه رمضان به‌شدت بیمار بود و دستور داد در شب بیست‌وسوم او را به مسجد پیامبر ببرند و تا صبح در مسجد ماند.

زراره از جعفر صادق نقل کرده است که در سه شب نوزدهم، بیست‌ویکم و بیست‌وسوم، قرآن گشوده و در برابر خود گذاشته شود و دعایی با درخواست قرار گرفتن در شمار آزادشدگان از آتش خوانده شود و پس از آن هرچه خواسته می‌شود، از خداوند درخواست شود.

از جعفر صادق نقل شده است که شب بیست‌وسوم ماه رمضان همان شب معروف به «جهنی» است و امور مهم، بلاها، مرگ‌ها، اجل‌ها، روزی‌ها و حوادثی که تا سال آینده پیش می‌آید، در آن مقدر می‌شود. در این روایت بر زنده داشتن این شب با رکوع و سجود و گریستن بر گناهان تأکید شده است.

از محمد باقر روایت شده است که مردی از قبیله جهینه نزد پیامبر آمد و گفت شتران، گوسفندان و مزدوران بسیاری دارد و نمی‌تواند همیشه به مدینه بیاید و پشت سر پیامبر نماز بخواند؛ ازاین‌رو از او خواست شبی از ماه رمضان را برایش معین کند تا در آن شب به مدینه بیاید. پیامبر او را نزد خود خواند و آهسته چیزی در گوشش گفت. آن مرد هر سال شب بیست‌وسوم ماه رمضان با اموال، دام‌ها و خانواده خود به مدینه می‌آمد و تا صبح آن شب را احیا می‌داشت و سپس به محل خود بازمی‌گشت.

عبادت در شب قدر

از پیامبر اسلام دربارهٔ شب قدر سؤال شد و آن حضرت فرمود که در دهه آخر ماه رمضان است. همچنین از علی بن ابی‌طالب روایت شده است که پیامبر در دهه آخر ماه رمضان بستر خواب خود را برمی‌چید و کمر خود را می‌بست و شب‌ها را به عبادت می‌گذراند. هنگامی که شب بیست‌وسوم می‌شد، افراد خانواده را بیدار می‌کرد و بر چهره کسانی که خواب بودند آب می‌پاشید.

از فاطمه زهرا نقل شده است که در شب قدر اجازه نمی‌داد کسی از افراد خانواده‌اش بخوابد. او از آغاز شب غذای آنان را اندک می‌داد و از روز پیش آنان را برای بیداری شب آماده می‌کرد و می‌فرمود محروم کسی است که از خیر آن شب محروم باشد.

محمد باقر فرمود شب قدر بر اهل‌بیت پنهان نیست؛ زیرا در آن شب فرشتگان در طواف آنان هستند. از جعفر صادق نیز نقل شده است که اجلی که در شب قدر مقدر می‌شود، همان اجلی است که خداوند دربارهٔ آن فرموده است: «فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا یَسْتَقْدِمُونَ» و آن اجل، اجل معلق نیست.

از جعفر صادق روایت شده است که صبح روز پس از شب قدر نیز به منزله شب قدر است و باید در آن به عمل و کوشش در عبادت پرداخت.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «شب قدر». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.