نشانه‌های ظهور

نشانه‌های ظهور اصطلاحی در اندیشهٔ مهدویت است و به مجموعهٔ رویدادهایی اطلاق می‌شود که در منابع اسلامی—به‌ویژه روایات مربوط به آخرالزمان و ظهور منجی—به عنوان مقدمات یا نشانه‌های نزدیک‌شدن به ظهورِ مهدی موعود ذکر می‌شوند.

تعریف

نشانه‌های ظهور عبارت است از آن دسته از رخدادها که بر اساس پیش‌بینی ائمه شیعه، پیش از ظهور یا در آستانهٔ آن یا همزمان یا پس از ظهور امام مهدی پدید می‌آید، پدید آمدن هریک از آن نشانه‌ها نویدی از ظهور امام مهدی و نزدیک تر شدن قیام جهانی موعود است. آنچه امروزه با عنوان نشانه‌های ظهور در نوشته‌ها و گفته‌ها مطرح می‌شود، انبوهی است از حوادث و رخدادهایی که به انواع فراوانی قابل تقسیم است. بر خلاف تصور عمومی، دربارهٔ تقسیم نشانه‌ها به اقسام مختلف، هیچ سخن روشنی از امامان شیعه در دست نیست و آنچه در آثار با این عنوان وجود دارد، به‌طور عموم پرورده ذهن نویسندگان است. البته برخی قابل قبول و برخی از اساس دارای اشکال است. آنچه به نظر می‌رسد یگانه تقسیم پذیرفتنی، تقسیم نشانه‌ها به حتمی و غیر حتمی است.

معناشناسی

واژهٔ «حتمی» فقط یک بار با تعبیر «حتماً» در قرآن استفاده شده است؛ (مریم:آیه۷۱)، فخر الدین طریحی «حتم» را واجبی دانسته که اراده بر آن تعلق گرفته، اسقاط آن امکان‌پذیر نیست.راغب اصفهانی آن را به قضای مقدر معنا کرده است.ابن منظورآن را به معنای قضا و وجوب قضا دانسته که گریزی از انجام آن نیست.خلیل بن احمد فراهیدی در کتاب العین نیز آن را با تعبیر «ایجاب القضاء» تعریف کرده است.
حسن مصطفوی در کتاب التحقیق فی کلمات القرآن الکریم دیدگاه خود را این چنین می‌نگارد: معنای حقیقی برای این لفظ عبارت از «جزم و قطع در حکم و عمل» است.
در بحث نشانه‌ها طبق نگاه مشهور، منظور از «نشانه‌های حتمی» _ مقابل نشانه‌های غیر حتمی _ آن دسته از پدیده‌هایی است که پدید آمدن آنها بدون هیچ قید و شرطی، قطعی و الزامی خواهد بود.

تعداد نشانه‌های ظهور

بیش از دو هزار نشانه برای فرج، ظهور و رستاخیر در کتب حدیثی نقل شده که می‌توان آنها را به چهار دسته تقسیم نمود:

1. فِتَن: فتنه از ریشه فتن در لغت به معنای امتحان و آزمایش است.
2. مَلاحم: جمع ملحمه به معنای جنگ و کشتار است.
3. اشراط الساعه: اشْراط جمع شَرَط به معنای نشانه و سرآغاز است. ساعه به معنای رستاخیر است. اشراط السّاعه، یعنی نشانه‌های رستاخیر.

۴. علائم ظهور: عَلائِم جمع عَلامَه از ریشه عَلَم به معنای نشانه است.

تقسیم‌بندی نشانه‌های ظهور

• نشانه‌های ظهور در یک تقسیم‌بندی کلی به چهار دسته تقسیم می‌شوند:
  • اول:نشانه‌هایی که با فاصلهٔ زمانی قابل توجهی پیش از ظهور رخ می‌دهند.
  • دوم:نشانه‌هایی که با فاصلهٔ بسیار اندک، پیش از ظهور اتفاق می‌افتند.
  • سوم:نشانه‌هایی که همزمان با حادثهٔ ظهور امام مهدی رخ می‌دهند.
  • چهارم:نشانه‌هایی که با فاصلهٔ اندک پس از ظهور و پیش از قیام اتفاق می‌افتند.
• در این تقسیم‌بندی نشانه‌های ظهور به دو بخش حتمی (نشانه‌های حتمی ظهور) و غیر حتمی (نشانه‌های غیر حتمی) تقسیم‌بندی می‌شوند.
• در تقسیم‌بندی سوم، نشانه‌های ظهور از جهت اتصال و عدم اتصال به ظهور منجی تقسیم‌بندی می‌شوند.
• در این بخش نشانه‌های ظهور به نشانه‌های عادی و غیرعادی تقسیم می‌شود.

در برابر نشانه‌های حتمی ظهور، «نشانه‌های غیرحتمی» قرار دارد؛ یعنی، مقیّد و مشروط به اموری است که در صورت تحقق آنها، پدید می‌آید. این نشانه‌ها، شاید پدید آید و شاید بدون پیدایش آنها، مهدی موعود قیام کند. پاره ای از نشانه‌های غیر حتمی از این قرار است:

1. مرگ و میرها، زلزله‌ها و جنگ‌ها و آشوب‌های فراگیر.
2. خسوف و کسوف نابه هنگام.
3. بارش باران‌های فراوان و…

منظور از «نشانه‌های حتمی» آن دسته از پدیده‌هایی است که پدید آمدن آنها بدون هیچ قید و شرطی، قطعی و الزامی خواهد بود.

نشانه‌های حتمی

از روایات فراوانی حتمی بودن پنج نشانه به‌طور قطعی اثبات می‌شود به عنوان نمونه:پیشوای ششم شیعیان می‌گوید: خَمْسُ عَلَامَاتٍ قَبْلَ قِیَامِ الْقَائِمِ الصَّیْحَةُ وَ السُّفْیَانِیُّ وَ الْخَسْفُ وَ قَتْلُ النَّفْسِ الزَّکِیَّةِ وَ الْیَمَانِی؛ پیش از قیام قائم پنج نشانه است: صیحه، سفیانی، خسف، قتل نفس زکیه و یمانی.

خروج سفیانی

«سفیانی و خروج وی»، مشهورترین و در عین حال مشکل‌ترین مسئله در میان نشانه‌های ظهور به‌شمار می‌آید. روایات این نشانه، به گونه ای گسترده در منابع قدیم و جدید بیان شده است.

قیام یمانی

یکی از نشانه‌های حتمی ظهور خروج سرداری از اهل یمن است که مردم را به حق و عدل دعوت می‌کند. در مصادر شیعه، روایات فراوانی در این باره وجود دارد؛ به گونه ای که برخی آنها را مستفیض دانسته‌اند. شیخ صدوق با ذکر سند از عمر بن حنظله از جعفر بن محمد کرده است: قَبْلَ قِیَامِ الْقَائِمِ علیه السلام خَمْسُ عَلَامَاتٍ مَحْتُومَاتٍ الْیَمَانِیُّ وَ…؛ پیش از قیام قائم، پنج نشانة حتمی خواهد بود: یمانی و….

صیحه آسمانی

یکی از نشانه‌های حتمی ظهور مسئله ندا و صیحهٔ آسمانی است که قبل از ظهور اتفاق می‌افتد.

قتل نفس زکیه

«کشته شدن انسانی بی گناه» یکی از نشانه‌های پنج‌گانه حتمی است.

خسف بیداء

منظور از «خسف بیداء» آن است که سفیانی لشکری عظیم، به قصد جنگ مهدی موعود عازم مکه می‌کند؛ اما بین مکه و مدینه _ در محلی که به سرزمین «بیداء» معروف است _ به گونه ای معجزه آسا، به امر خداوند، در زمین فرومی‌روند. این حادثه در روایات اهل سنتو شیعه، یکی از نشانه‌های ظهور و قیام معرفی شده و در شماری از آنها بر حتمی بودن آن تأکید شده است.