خلیل بن احمد فراهیدی
خلیل بن احمد فراهیدی، دانشمند بزرگ زبان عرب در سده دوم هجری و از پایهگذاران علوم ادبی عرب بود. او بنیانگذار علم عروض و مؤلف فرهنگ مشهور «العین» بهشمار میرود و نقش مهمی در تدوین قواعد زبان عربی داشت. خلیل به دانش، زهد و تربیت شاگردان برجسته شهرت داشت و در بصره در حدود سال ۱۷۰ یا ۱۷۵ هجری درگذشت.
زندگی
خلیل بن احمد فراهیدی، مکنّی به ابوعبدالرحمن، از بزرگترین دانشمندان زبان و ادبیات عرب در سده دوم هجری بود. او در سال ۱۰۰ هجری متولد شد و بیشتر عمر خود را در بصره گذراند. برخی منابع، از جمله ابنخلکان، نسب او را به خاندانهایی دانستهاند که در اصل از ایرانیان و از فرزندان ملوکی بودند که در زمان انوشیروان به یمن فرستاده شدند. گفته شده است که احمد، پدر خلیل، نخستین کسی بود که در اسلام «احمد» نامیده شد. خلیل از قبیله ازد و منسوب به فراهید بود.[۱]
او از برجستهترین عالمان زبان عرب بهشمار میرود و عمر خود را صرف پژوهش در زبان، تربیت شاگردان و تدوین قواعد علمی کرد. از مهمترین خدمات علمی او استخراج و تنظیم قواعد علم نحو و نیز بنیانگذاری علم عروض است. خلیل نخستین کسی بود که قواعد سنجش وزن شعر عرب را تدوین کرد و بدین وسیله نظام علمی برای شناخت اوزان شعری پدیدآورد.[۲]
در منابع تاریخی، خلیل به خردمندی، دانش گسترده، زهد، بردباری و وقار ستوده شده است. او شاگردان بسیاری تربیت کرد و در گسترش علوم زبان عربی تأثیر عمیقی گذاشت. در برخی منابع نیز آمده است که وی گرایش به تشیع داشت و سخنانی در فضیلت امام علی نقل کرده است، از جمله این جمله مشهور: «نیاز همه به او و بینیازی او از همه، دلیل بر پیشوایی اوست». از سخنان حکیمانه منسوب به خلیل این عبارت است: «العلم لا یعطیک بعضه حتی تعطیه کلّک»؛ یعنی دانش بخشی از خود را به انسان نمیدهد مگر آنکه انسان همه وجود خویش را به آن اختصاص دهد.[۳]
درگذشت
دربارهٔ درگذشت او نقل شده است که در حالی که در اندیشه استخراج قاعدهای در علم حساب بود، وارد مسجد شد و چون در فکر فرورفته بود با شخصی برخورد کرد و بر اثر آن صدمه درگذشت. درگذشت او را در بصره و در حدود سال ۱۷۰ یا ۱۷۵ هجری دانستهاند.[۴]
آثار
از آثار متعددی به او نسبت داده شده است که مشهورترین آنها کتاب «العین» در لغت عرب است. این کتاب از قدیمیترین و مهمترین فرهنگهای لغت عربی بهشمار میرود و دربارهٔ شیوه تألیف، ساختار و برخی افزودهها و کاستیهای آن در میان دانشمندان بحثهای فراوانی شده است. از دیگر آثار منسوب به او میتوان به «النغم»، «الروض»، «الشواهد»، «النقط و الشکل» و «فائت العین» اشاره کرد. گفته شده است که مجموعهای از اشعار نیز از او باقی مانده است.[۵]
پانویس
ارجاعات
منابع
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «خلیل». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.
.jpg)
