بیعت

سی و سه هزار نفر از سراسر شبه‌جزیرهٔ عربستان با ابوبکر به عنوان نخستین خلیفهٔ مسلمانان بیعت کردند

بیعت در فقه به معنای پیمان اطاعت از شخص است و ریشه آن به «بیع» بازمی‌گردد. در اسلام آغاز پذیرش دین با بیعت همراه بود و قرآن آن را بیعت با خدا معرفی می‌کند. نمونه‌های تاریخی آن شامل بیعت عقبه، بیعت رضوان و بیعت زنان است که در قرآن (ممتحنه/۱۲) به شرایط آن اشاره شده و در منابع تفسیری، ماجراهای مرتبط با حضور هند دختر عتبه نقل گردیده است.

پس از مرگ محمد، خلافت از طریق بیعت در سقیفه به ابوبکر رسید و او عمر را جانشین خود کرد. عمر نیز شورایی شش‌نفره برای تعیین جانشین تشکیل داد که عثمان را برگزید. پس از کشته‌شدن عثمان، مسلمانان با ازدحام با علی بن ابی‌طالب بیعت کردند. با این حال، پس از آغاز خلافت او، گروه‌هایی پیمان را شکستند یا از بیعت خودداری نمودند. منابع تاریخی و روایی بیعت را یکی از ارکان اساسی نظام سیاسی صدر اسلام و ترک آن را امری نکوهیده دانسته‌اند.

معنای اصطلاحی

بیعت در فقه به معنای التزام به اطاعت و پیمان بر فرمانبرداری از شخصی است. واژه بیعت از ریشه «بیع» گرفته شده است، زیرا بیعت‌کننده با تسلیم خود، گویا خویش را به دیگری فروخته است. این معنا با آیه «إِنَّ اللَّهَ اشْتَریٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ» نیز مرتبط دانسته شده است.

تاریخچه بیعت در اسلام

در زمان محمد

در زمان پیامبر اسلام، آغاز پذیرش اسلام برای افراد با بیعت همراه بود که در حقیقت بیعت با خدا تلقی می‌شد. در قرآن نیز آمده است: «إِنَّ الَّذِینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ» (فتح/۱۰). بیعت‌ها در اشکال مختلفی انجام می‌شد، مانند بیعت عقبه و بیعت رضوان در حدیبیه.

همچنین در قرآن به بیعت زنان اشاره شده است (ممتحنه/۱۲) که در آن، زنان متعهد می‌شدند به خدا شرک نورزند، مرتکب دزدی و زنا نشوند، فرزندان خود را نکشند، بهتان نبندند و در برابر دستورات محمد که به سود آنان بود، عصیان نکنند. طبق نقل تفسیری، این بیعت در حضور محمد در مکه و بر فراز کوه صفا صورت گرفت. زنان از پشت پرده در بیعت حاضر شدند و پیامبر دست خود را در ظرف آب نهاد و زنان از سوی دیگر دست خود را در آب فرو بردند. تنها استثنا زنی برده بود که دست در دست پیامبر گذاشت. در روایات تفسیری و تاریخی، ماجراهایی از گفت‌وگوهای هند دختر عتبه، همسر ابوسفیان، در این بیعت نقل شده است که به شرایط یادشده واکنش نشان می‌داد.

پس از درگذشت محمد

بیعت در صدر اسلام نقشی مهم در تحولات سیاسی داشت. پس از درگذشت محمد، پیش از آنکه پیکر او دفن نمایند، گروهی از مهاجران و انصار در سقیفه بنی‌ساعده گرد آمدند. در نتیجهٔ کشمکش میان دو گروه، ابوبکر به خلافت رسید و برخی مخالفان نیز با اعمال فشار به بیعت واداشته شدند. عمر بن خطاب که از چهره‌های اصلی در این فرایند بود، بیعت ابوبکر را «ناگهانی و بدون اندیشه قبلی» توصیف کرد. با این حال، خلافت ابوبکر تثبیت شد و او پیش از مرگ، عمر را به‌عنوان جانشین معرفی کرد.

عمر پس از زخمی‌شدن به‌وسیلهٔ ابولؤلؤ و در آستانهٔ مرگ، شورا یا شوری‌ای شش‌نفره از صحابه تشکیل داد تا جانشین او را برگزینند. این شورا عثمان را به خلافت رساند. در اواخر خلافت عثمان، اوضاع دگرگون شد و با مرگ او، مسلمانان برای نخستین بار امکان انتخاب آزادانه‌تر خلیفه را یافتند. در این شرایط، علی بن ابی‌طالب به خلافت رسید. ازدحام مردم برای بیعت با او در منابع تاریخی با توصیف‌هایی همچون فشردگی جمعیت و فشار شدید بر او روایت شده است. با این وجود، پس از آغاز خلافت، گروه‌هایی پیمان خود را شکستند، برخی به بهانه‌های مختلف از اطاعت سر باز زدند و برخی دیگر با انگیزهٔ دستیابی به قدرت از پذیرش رهبری او خودداری کردند.

در نهج‌البلاغه از ازدحام شدید مردم هنگام بیعت با علی و فشار آنان یاد شده است. او این وضعیت را همچون هجوم شتران و گوسفندان به سوی فرزندان خود توصیف کرده است. همچنین گزارش‌هایی وجود دارد که شماری از صحابه و تابعین از بیعت با او خودداری کردند. در منابع روایی شیعه بعدی نیز تأکید شده است که ترک بیعت با امام، یا شکستن پیمان بیعت، گناهی بزرگ تلقی می‌شود و در مواردی به «مرگ جاهلی» تشبیه شده است.

بیعت زنان

قرآن به صراحت موضوع بیعت زنان با حکومت اسلامی را می‌پذیرد. در آیه ۱۲ سوره ممتحنه، خطاب به پیامبر مسلمانان آمده است: «ای پیامبر، هنگامی که زنان مؤمن نزد تو آیند [تا] با تو بیعت کنند که چیزی را با خدا شریک نسازند، دزدی نکنند، زنا نکنند، فرزندان خود را نکشند... با آنان بیعت کن». این آیه نشان می‌دهد که بیعت، تنها ویژه مردان نبوده و زنان مسلمان نیز حق مشارکت در این عهد سیاسی را داشته‌اند. بر اساس منابع تاریخی، زنان مسلمان در بسیاری از بیعت‌های مهم صدر اسلام حضور فعال داشتند. گزارش‌ها حاکی از آن است که در بیعت پس از فتح مکه، قریب به ۵۰۰ زن همراه مردان با پیامبر بیعت کردند. نحوه بیعت زنان با پیامبر به این صورت بود که ظرفی پر از آب می‌آوردند، پیامبر دست مبارک خود را در آب فرو می‌برد و سپس زنان دست خود را در همان آب می‌زدند. برخی منابع اسلامی نیز اشاره کرده‌اند که بیعت با قول و گفتار نیز انجام می‌گرفت.

حضور تاریخی زنان در بیعت‌

بیعت عقبه اول (بیعة النساء)

برخی منابع اسلامی نخستین حضور ثبت‌شده زنان در بیعت را، در سال سیزدهم بعثت در عقبه منی (عقبه اول) دانسته‌اند. در این پیمان که با حضور دوازده نفر از اهل یثرب منعقد شد، شرط اصلی دفاع از رسول خدا در برابر مشرکان و پایبندی به اصول اخلاقی اسلام بود. اگرچه در گزارش‌ها تعداد زنان حاضر در این بیعت اندک ذکر شده، ولی نفس حضور آنان در این پیمان سرنوشت‌ساز حائز اهمیت است.

بیعت رضوان (حدیبیه)

در جریان صلح حدیبیه و در شرایط حساس و اضطراری، پیامبر زیر درختی با مسلمانان بیعت تجدید کرد. در این بیعت که به «بیعت رضوان» شهرت یافت، زنان نیز حضور داشتند. گزارش شده است که پیامبر برای بیعت با زنان، لباس خود را پهن کرد و زنان با دست کشیدن بر آن لباس، بیعت خود را اعلام نمودند.

بیعت پس از فتح مکه

گسترده‌ترین حضور زنان در بیعت، پس از فتح مکه در سال هشتم هجری رخ داد. طبری گزارش می‌کند که پس از پایان بیعت مردان، گروهی از زنان قریش برای بیعت نزد پیامبر آمدند که از جمله آنان هند دختر عتبه بود. بر اساس برخی منابع، حدود پانصد زن در این بیعت شرکت کردند. در این مراسم تفاوتی میان بیعت زنان و مردان نبود و همگان شرایط یکسانی را پذیرفتند.

شیوه بیعت زنان

بر اساس منابع تاریخی، بیعت زنان با پیامبر به چند شکل انجام می‌گرفت:

۱.  بیعت با آب: مشهورترین شیوه آن بود که ظرفی پر از آب می‌آوردند، پیامبر دست خود را در آن فرو می‌برد و سپس زنان دست خود را در همان آب می‌زدند. این عمل به منزله اقرار و تصدیق به بیعت بود.

۲.  بیعت با گفتار: در برخی موارد، بیعت صرفاً با قول و گفتار و بدون تماس فیزیکی صورت می‌گرفت.

۳.  بیعت با دست بر لباس: همان‌طور که در بیعت رضوان گزارش شده، گاهی زنان با دست کشیدن بر لباس پیامبر، بیعت خود را اعلام می‌کردند.

شرایط و محتوای بیعت زنان

مفاد بیعت زنان همانند مردان، متضمن التزام به اصول اعتقادی و اخلاقی اسلام بود. بر اساس آیه سوره ممتحنه، زنان متعهد می‌شدند که شرک به خدا نورزند‌، مرتکب دزدی نشوند‌، زنا نکنند‌، فرزندان خود را نکشند‌، فرزندان حرام‌زاده را به شوهر خود نسبت ندهند‌، در کارهای معروف (نیک) از پیامبر نافرمانی نکنند. پیامبر نیز در برابر این تعهدات، بیعت آنان را می‌پذیرفت و برایشان طلب آمرزش می‌کرد.

اهمیت و پیامدهای مشارکت زنان

حضور زنان در بیعت‌های صدر اسلام چندین پیامد مهم داشت:

• مشروعیت‌بخشی اجتماعی: حضور گسترده زنان، پایگاه اجتماعی حکومت نوپای اسلامی را تقویت و مشروعیت آن را در سطح جامعه گسترش می‌داد.

• تأکید بر مسئولیت‌پذیری: بیعت زنان نشان می‌داد که آنان نیز همچون مردان، در قبال سرنوشت جامعه اسلامی مسئول و متعهد هستند.
• الگوسازی برای مشارکت سیاسی: این مشارکت، الگویی تاریخی برای حضور فعال زنان مسلمان در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی در ادوار بعدی به جای گذاشت.
• نفی انفعال: شرکت زنان در بیعت، گواهی بر نفی نقش منفعلانه و حاشیه‌ای برای زنان در منظومه فکری اسلام است.

مطالعه بیشتر

• بیعت علی با ابوبکر

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «بیعت». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.

زمانی‌محبوب. جایگاه و نقش زنان صدر اسلام در بیعت و هجرت.