سید رضی
| از سلسله مباحث در مورد |
 |
سید رضی با نام کامل ابوالحسن محمد بن ابیاحمد حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم مجاب بن موسی بن جعفر (۳۵۹–۴۰۶ ق)، معروف به شریف رضی، فقیه، ادیب و شاعر شیعه در بغداد بود. او در دوره خلافت قادر بالله عباسی میزیست و از شخصیتهای علمی و ادبی برجسته سده چهارم هجری به شمار میرود. گردآوری کتاب نهجالبلاغه به او نسبت داده میشود.[۱]
زندگینامه
سید رضی در سال ۳۵۹ قمری در بغداد زاده شد. نسب او با چند واسطه به موسی بن جعفر میرسد. در منابع، از جایگاه اجتماعی و علمی برجسته او در عراق آن روزگار یاد شده است.[۲]
در دوره خلافت قادر بالله عباسی، وی مناصبی چون نقابت سادات، سرپرستی دیوان مظالم و امارت حج را بر عهده داشت. با وجود پذیرش این مناصب، در گزارشها بر استقلال رأی و پرهیز او از اظهار خضوع در برابر خلیفه تأکید شده است. از جمله ابیاتی به او نسبت داده شده که در آن، بر همسانی نسب خود با خلیفه از حیث انتساب به خاندان پیامبر اسلام و تفاوت در مقام خلافت اشاره میکند.[۳]
در منابع همچنین آمده است که او از پذیرش صلههای مالی پادشاهان آلبویه خودداری میکرد و حتی هدیهای را که استادش ابواسحاق طبری پس از حفظ کامل قرآن به او پیشنهاد کرده بود، نپذیرفت.[۴]
پدرش ابواحمد حسین بن موسی، از بزرگان و نقیب علویان، و نسبش با پنج واسطه به موسی بن جعفر میرسید، و مادرش فاطمه، از نوادگان سجاد ابن حسین، زنی باایمان و دوستدار علم بود که محمد ابن محمد ابن نعمان کتاب «أحکام النساء» را به درخواست او تألیف کرد. محمد ابن حسین از کودکی هوش و استعداد خارقالعادهای داشت و در ۱۷ سالگی به تصنیف، تألیف و تدریس پرداخت؛ وی ادیب و شاعری زبردست بود و با گردآوری کتاب شریف «نهج البلاغه» نام خود را بهواسطه جد و مولایش، علی ابن ابی طالب، جاودان ساخت. او در سال ۴۰۶ ق در سن ۴۷ سالگی درگذشت و ابتدا در منزل خود در بغداد به خاک سپرده شد و بعدها به مدفن خانوادگی در کربلا منتقل گردید.[۵]
مهمترین شخصیت شیعی، شیخ مفید، علاوه بر دقّتش در احادیث، از جنبه عقلی نیز تلاش زیادی دربازشناسی و شناساندن عقاید شیعی داشت. به نظر میرسد عنصر جدیدی که در قرن چهارم بیشتر وارد تفکر شیعی شد، مسائل عقلی بود.
محمد بن حسین در طرفداری از عقاید شیعه با تمام توان و نیرو به پاخاسته بود، برای اثبات عقاید حقّه شیعه از هیچ تلاشی فروگذار نمیکرد. از طرف دیگر تا آن زمان شیعه مجالی برای بازگو کردن عقاید خویش نیافته بود. و در زمان سیّد بود که استادش شیخ مفید توانست مباحث کلامی شیعه را در محافل علمی، جانی تازه ببخشد و شاگردان وی از جمله سید رضی که با حکومت وقت نیز ارتباط داشتند، از فرصت استفاده کردند و در این برهه از زمان عقاید شیعه را در محافل و مجالس و کتب علمی خویش مطرح نمودند تا بدین وسیله حقّانیّت مذهب تشیّع را ثابت نمایند.[۶]
سیدرضی از جمله فقیهانی است که ولایت و زعامت سیاسی جامعه اسلامی را حق مسلم خود میدانست و حاکمان وقت را جائر قلمداد میکرد و برای استیفای این حق مانند پدر خویش، قسمتی از مناصب سیاسی و دولتی را از طرف امرای آل بویه به عهده گرفت؛ این مناصب عبارتند از نقابت، امارت حاج، ریاست دیوان مظالم و… که هر یک را به اختصار شرح میدهیم.
سید مرتضی یکی دیگر از فقیهان است که موقعیت ممتازی در نزد امرا، وزیران و حتی خلفای عباسی داشت و تعدادی از تالیفات خود را به تقاضای آنان و به عنوان دستور العملی برای حاکمان نوشته است؛ از آن جمله کتاب ارزشمند الانتصار است که به تقاضای وزیر عمیدالدوله نوشت.[۷]
تحصیل و فعالیت علمی
سید رضی از نوجوانی به سرودن شعر پرداخت و در علوم ادبی، بهویژه نحو، آموزش دید. در گزارشها آمده است که علم نحو را در کمتر از ده سال نزد ابن سِیرافی فرا گرفت. او در میان ادیبان و شاعران عصر خود جایگاهی ممتاز داشت و برخی معاصرانش او را از نوابغ زمان دانستهاند. درباره نسبت علمی او با برادرش سید مرتضی نیز در منابع مقایسههایی نقل شده است.[۸]
درگذشت
سید رضی در سال ۴۰۶ قمری، به روایتی در ششم محرم یا صفر، و به قولی در سال ۴۰۴ قمری، در بغداد درگذشت. او را در خانهاش در محله کرخ بغداد به خاک سپردند. در گزارشها آمده است که جمعی از وزیران و بزرگان در تشییع او حضور داشتند.[۹]
آثار
آثار متعددی به سید رضی نسبت داده شده است، از جمله:
- اخبار قضاة بغداد
- منتخب شعر ابن الحجاج
- انشراح الصدر
- تعلیق الایضاح (حاشیهای بر ایضاح ابوعلی فارسی)
- تعلیق خلاف الفقهاء
- تفسیر القرآن
- تلخیص البیان عن مجازات القرآن
- حقایق التنزیل (که با نامهایی چون متشابه القرآن یا معانی القرآن نیز شناخته شده است)
- دیوان شعر (چاپشده در مصر، بیروت و بمبئی)
- الرسائل (مکاتبات او با ابواسحاق صابی)
- الزیادات فی شعر ابی تمام
- مجازات الحدیث (یا مجازات الآثار)
- نهجالبلاغه[۱۰]
نهجالبلاغه
گردآوری نهجالبلاغه، مجموعهای از خطبهها، نامهها و کلمات منسوب به علی بن ابیطالب، به سید رضی نسبت داده شده است. در برخی منابع، نسبت دادن این اثر به برادرش سید مرتضی نادرست دانسته شده و تصریح شده است که خود سید رضی در برخی آثارش به این انتساب اشاره کرده است.[۱۱]
در منابع، دیدگاههایی نیز درباره منشأ برخی از مطالب نهجالبلاغه مطرح شده است. از جمله به نقل از نجاشی (متوفی ۴۵۰ ق) تصریح شده که تألیف آن از سید رضی است. همچنین گفته شده است که بخشهایی از مطالب این کتاب در آثاری پیش از تولد او نقل شده بوده است. ابن ابیالحدید نیز در شرح خود بر نهجالبلاغه درباره انتساب مطالب آن به علی بن ابیطالب بحث کرده است.[۱۲]
پانویس
ارجاعات
- ↑ اختری، «رضی»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «رضی»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «رضی»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «رضی»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ «شخصیتشناسی سید رضی». مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- ↑ مصطفی احمدزاده (۱۳۷۴). «نگاهی به حقائق التاویل سید رضی». کتابخانه مدرسه فقاهت. مشهد. ص. ۱۸. شاپا 2251-9815.
- ↑ یعقوبعلی برجی (تابستان ۱۳۷۷). «رفتار سیاسی فقهای دوره میانه». کتابخانه مدرسه فقاهت. قم. ص. ۱۴. شاپا 1735-0557.
- ↑ اختری، «رضی»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «رضی»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «رضی»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «رضی»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «رضی»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
منابع
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «رضی». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.