سنایی

سنایی، با نام مشهور حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی، از برجسته‌ترین شاعران و عارفان سده ششم قمری و از استادان مسلم شعر فارسی بود. دربارهٔ نام او اختلاف وجود دارد، اما در این گزارش صورت درست آن «ابوالمجد مجدود بن آدم» دانسته شده است. او در غزنین زاده شد و در آغاز به مدیحه‌سرایی در دربار غزنویان پرداخت، اما سپس دگرگونی روحی یافت و به زهد و عرفان گرایید. سنایی سال‌هایی از عمر خود را در شهرهای بلخ، سرخس، هرات، مرو و نیشابور گذراند و سفر حج نیز کرد.

نام و هویت

سنایی با نام حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی شناخته می‌شود و از شاعران عالی‌مقدار و عارفان بلندپایه قرن ششم هجری است. در این گزارش، او از استادان مسلم شعر فارسی دانسته شده است. دربارهٔ نام او اختلاف وجود دارد. عوفی او را «مجدالدین آدم السنایی» و حاجی خلیفه «محمد بن آدم» نوشته‌اند و در تاریخ گزیده نیز نام او «محمد» ضبط شده است. با این حال، جامی و هدایت نام او را «ابوالمجد مجدود بن آدم» آورده‌اند و اشارات خود شاعر در نظم و نثر نیز همین صورت را تأیید می‌کند. همچنین محمد بن علی الرقّا در دیباچه حدیقة الحقیقة او را «ابوالمجد مجدود بن آدم السنائی» نامیده است و از این‌رو، در این گزارش، صورت‌های «مجدالدین» و «محمد» تحریف شمرده شده‌اند. برخی محققان احتمال داده‌اند که نام اصلی او «حسن» بوده و بعدها «مجدود» نامیده شده است.

زندگی

ولادت سنایی باید در اواخر یا اواسط نیمه دوم قرن پنجم هجری در غزنین اتفاق افتاده باشد. او پس از رشد و مهارت در شاعری، مطابق رسم زمان، به دربار سلاطین راه یافت و با رجال و بزرگان حکومت غزنوی آشنا شد. سنایی در آغاز به مدیحه‌سرایی اشتغال داشت، اما بعدها دگرگونی روحی عمیقی در او پدید آمد و از جهان و وابستگی‌های آن روی گرداند.

سنایی چند سال از جوانی خود را در شهرهای بلخ، سرخس، هرات و نیشابور گذراند. ظاهراً در همان ایام، هنگامی که در بلخ بود، قصد سفر کعبه کرد. پس از بازگشت از سفر مکه، مدتی در بلخ اقامت داشت و از آنجا به سرخس، مرو و نیشابور رفت و در هر یک از این شهرها چندی در پناه توجه بزرگان علم و رؤسای محلی به سر برد. او در حدود سال ۵۱۸ قمری به غزنین بازگشت. یادگار این سفرهای دراز، بخشی از قصاید و اشعار اوست که در خراسان سروده شد، و نیز مثنوی کارنامه بلخ که در شهر بلخ پدید آمد.

سنایی پس از بازگشت به غزنین، خانه‌ای نداشت و چنان‌که خود گفته، یکی از بزرگان، یعنی خواجه عمید احمد بن مسعود، خانه‌ای به او بخشید. از آن پس تا پایان زندگی در غزنین به گوشه‌گیری و عزلت گذراند. در همین دوره بود که به نظم و اتمام مثنوی مشهور خود، حدیقة الحقیقة، توفیق یافت.

درگذشت

در تاریخ وفات سنایی اختلاف وجود دارد، اما به قول تقی‌الدین کاشی، سال درگذشت او ۵۴۵ قمری بوده است. آرامگاه او در غزنین قرار دارد و زیارتگاه خاص و عام است.

آثار

علاوه بر دیوان اشعار، چند مثنوی مهم از سنایی بر جای مانده است:

1. حدیقة الحقیقة و شریعة الطریقة، که آن را الهی‌نامه نیز نامیده‌اند و مهم‌ترین مثنوی سنایی است.
2. سیر العباد الی المعاد، مثنوی‌ای بر وزن حدیقة الحقیقة که سنایی آن را در سرخس سروده است.
3. طریق التحقیق، مثنوی‌ای بر وزن و اسلوب حدیقه که در سال ۵۲۸ قمری، یعنی سه سال پس از اتمام حدیقه، به پایان رسید.
4. کارنامه بلخ، مثنوی‌ای بر وزن حدیقه در حدود پانصد بیت که ظاهراً نخستین مثنوی سنایی است و مطایبه‌نامه نیز خوانده می‌شود.
5. عشق‌نامه
6. عقل‌نامه
7. تجربة العلم

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «سنائی». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.