واجب تعبدی

تعریف لغوی و اصطلاحی

۱. معنای لغوی

تعبُّد: در لغت به معنای عبادت، بندگی گزیدن و دعوت به طاعت و فرمان‌برداری است.

۲. معنای اصطلاحی

واجبی است که انجام آن به‌تنهایی موجب ادای تکلیف نمی‌شود، بلکه برای تحققِ اثر شرعی و ساقط شدنِ وجوب، مستلزم «قصد قربت» و نیت تقرب به خداوند است.

واجب تعبدی

واجب تعبدی حکمی است که انجام آن مستلزم «قصد قربت» (نیت انجام عمل برای تقرب به خداوند) است؛ به‌گونه‌ای که بدون این نیت، عمل فاقد ارزش شرعی و از نظر حکمِ وجوب، بی‌اعتبار خواهد بود.

از ریشه‌ی لفظ «تعبدی» چنین برمی‌آید که مقصود از این اصطلاح، همان «عبادت» است؛ بنابراین، تمامی عبادات می‌توانند مصداقی برای این مفهوم باشند. برای نمونه، نماز و روزه تنها زمانی از نظر شرعی صحیح و معتبر هستند که با «قصد قربت» انجام شوند. اما اگر این اعمال بدون نیت تقرب به خداوند، مثلاً به قصد آموزش دادن به دیگران، یا از روی ریا و برای خودنمایی انجام شوند، فاقد ارزش عبادی بوده و باطل خواهند بود.

واجب تعبدی می‌تواند «عینی» یا «کفایی» باشند. از ترکیب این تقسیم، دو قسم واجب پدید می‌آید که نمونه‌های آن‌ها به شرح زیر است:

وجوب قصد قربت در واجبات تعبدی

فقهای شیعه درباره‌ی اینکه وجوب قصد قربت در واجب تعبدی، عقلی است یا شرعی، اختلاف‌نظر دارند؛ سه مبنای کلی در این مسئله ترسیم شده است:

۱. دیدگاه سید ابوالقاسم خویی (درگذشت: ۱۳۷۱ش): وجوب قصد قربت شرعی است و شارع در امرِ به عبادت، قصد قربت را نیز لحاظ کرده است.

۲. دیدگاه میرزای نائینی (درگذشت: ۱۳۱۵ش): وجوب قصد قربت شرعی است و شارع در دستوری دیگر، جدا از امر به عبادت، وجوب قصد قربت را لحاظ کرده است.

۳. دیدگاه آخوند خراسانی (درگذشت: ۱۲۸۹ش): وجوب قصد قربت عقلی است و به کیفیتِ انجامِ عمل و اطاعت بستگی دارد؛اگر غرضِ شارع از انجامِ عمل، فقط تحققِ خارجیِ آن باشد (مانند وجوب دفن میت)، عقل، قصد قربت را لازم نمی‌داند. اما اگر غرض شارع این باشد که با انجام عمل، «تقرّب» نیز حاصل شود، در این صورت عقل، قصد قربت را لازم می‌داند.