واجب تخییری

واجب تخییری

احکام واجب در شریعت اسلام، به اعتبارِ نفسِ وجوب، به دو قسمِ واجبِ تعیینی و واجبِ تخییری تقسیم می‌شوند. واجب تخییری، حکمی است که در آن، انجام یکی از چند عملِ مشخص بر مکلف واجب شده است، به‌گونه‌ای که او در انتخاب میان آن‌ها اختیار دارد؛ مانند اختیار در انجام نماز جمعه یا نماز ظهر در روز جمعه.

تعریف اصطلاحی

اگر وجوب به یکی از چند مورد تعلق گرفته باشد، به‌گونه‌ای که مکلف بتواند با اختیار و انتخاب خود، تنها یکی از آن‌ها را انجام دهد، آن حکم را «واجب تخییری» می‌نامند؛ مانند کفاره‌ی روزه که شخص موظف است میان سه گزینه یعنی «آزاد کردن یک بنده»، «دو ماه روزه گرفتن» یا «اطعام شصت فقیر»، یکی را برگزیند.

برخی از واجبات تخییری

بخش عمده‌ی واجبات، از نوع «واجب تعیینی» هستند و تنها برخی از آن‌ها «واجب تخییری» محسوب می‌شوند. از جمله این موارد می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کفاره‌ی روزه: انتخاب میان «آزاد کردن یک بنده»، «دو ماه روزه گرفتن» یا «اطعام شصت فقیر»
• کفاره‌ی زن در حال احرام: در صورت کندن موی سر یا آسیب رساندن به صورت بر اثر مصیبت.
• کفاره‌ی شکستن سوگند: انتخاب میان «اطعام ده فقیر»، «پوشاندن لباس به ده مستور» یا «آزادسازی یک بنده»
• کفاره‌ی ایلاء: انتخاب میان «اطعام ده مسکین یا پوشاندن لباس بر آنان»، «آزادسازی یک بنده» یا «سه روز روزه گرفتن»
• مجازات محاربه: انتخاب میان «اعدام» (به‌وسیله دار زدن یا قطع دست راست و پای چپ) یا «تبعید»
• تخییر در نماز چهار مکان: اختیار در شکسته یا تمام خواندن نماز در چهار مکانِ مکه (مسجدالحرام)، مدینه (مسجد نبوی)، حرم امام حسین (ع) و مسجد کوفه
• تخییر در اذکار نماز: اختیار در خواندن سوره حمد یا تسبیحات اربعه در رکعت‌های سوم و چهارم نمازها
• تخییر در نماز جمعه: در عصر غیبت امام دوازدهم (ع)، شمار زیادی از فقهای امامیه قائل به تخییر میان نماز جمعه و نماز ظهر در روز جمعه هستند

منابع

محمد حسین فلاح‌زاده (تابستان ۸۴)، آموزش فقه

شیخ بهائی، زبدة الاصول

طباطبائی، ریاض المسائل

نجفی، جواهر الکلام، ۱۹۸۱م

رساله توضیح المسائل مراجع

توضیح المسائل (المحشی للإمام الخمینی)