ماجرای حره

واقعه حرّه در سال ۶۳ قمری در مدینه میان نیروهای اعزامی از سوی یزید بن معاویه به فرماندهی مسلم بن عقبه و گروهی از مردم مدینه رخ داد. این درگیری پس از افزایش نارضایتی از حکومت اموی و اخراج عامل حکومت از مدینه شکل گرفت و رهبری مخالفان را عبدالله بن حنظله بر عهده داشت. علی بن الحسین در این درگیری مشارکت نکرد و مدینه را ترک کرد. سپاه شام پس از رسیدن به مدینه در منطقه حرّه با نیروهای مدینه درگیر شد. منابع تاریخی از تلفات گسترده در این واقعه، از جمله کشته شدن شمار زیادی از ساکنان مدینه و قاریان قرآن، گزارش داده‌اند.

شرح رویداد حمله

واقعه حرّه به درگیری‌ای در شهر مدینه اشاره دارد که در اواخر ذی‌حجه سال ۶۳ قمری و در سال دوم خلافت یزید بن معاویه میان نیروهای اعزامی حکومت اموی به فرماندهی مسلم بن عقبه و گروهی از مردم مدینه رخ داد. این واقعه در منطقه‌ای سنگلاخی در نزدیکی مدینه که «حرّه» نامیده می‌شد روی داد و در منابع تاریخی از آن به عنوان یکی از رویدادهای مهم و پرتنش این دوره یاد شده است. تاریخ دقیق این واقعه را در روز ۲۶ اوت سال ۶۸۳ میلادی گزارش کرده‌اند. بزرگان مدینه به دلیل مخالفت با جانشینی ارثی یزید به جای پدرش (که تا آن زمان در تاریخ اسلام بی‌سابقه بود)، سبک زندگی ناشایست خلیفه و تحمل فشارهای بسیار زیر سایهٔ سیاست‌های اقتصادی بنی‌امیه، اعلام طغیان کرده و امویان ساکن مدینه را محصور کردند.

در برخی گزارش‌های تاریخی گفته شده است که تنش میان حکومت اموی و بخشی از ساکنان مدینه با پیشینه‌ای از اختلافات سیاسی و قبیله‌ای مرتبط دانسته می‌شود. در این گزارش‌ها به نقش قبایل اوس و خزرج در حمایت از محمد در آغاز اسلام و درگیری‌های آنان با برخی گروه‌های قریش اشاره شده است و گفته می‌شود که این پیشینه در شکل‌گیری روابط پرتنش بعدی میان حکومت اموی و بخشی از جامعه مدینه مؤثر بوده است. بر اساس این منابع، نارضایتی گروهی از مردم مدینه از حکومت یزید افزایش یافت و آنان عثمان بن محمد بن ابی‌سفیان، عامل حکومت در مدینه، را از شهر اخراج کردند. سپس با عبدالله بن حنظله (فرزند حنظله که در منابع به «غسیل الملائکه» شناخته می‌شود) بیعت کردند و او را به عنوان رهبر خود برگزیدند. در این دوره، اعضای خاندان اموی که در مدینه حضور داشتند در خانه مروان بن حکم گرد آمدند، در حالی که عبدالملک بن مروان که در آن زمان جوان بود و به تحصیل فقه و حضور در مسجد مدینه شناخته می‌شد، از این وضعیت مستثنا شد.

در برخی گزارش‌ها آمده است که منذر بن زبیر به عبدالله بن حنظله پیشنهاد کرد رهبری اعتراضات به فردی از خاندان محمد سپرده شود و از علی بن الحسین نام برد. گفته می‌شود عبدالله بن حنظله این پیشنهاد را پذیرفت و همراه با گروهی نزد علی بن الحسین رفت، اما او این پیشنهاد را نپذیرفت و از مدینه خارج شد و در منطقه ینبع اقامت کرد تا درگیری‌ها پایان یابد. همچنین در برخی منابع گزارش شده است که در جریان این بحران، گروهی از خانواده‌های مدینه در خانه او پناه داده شدند. عدم همراهی سجاد در این نبرد مورد توجه بسیاری از منابع پژوهشی بعدی قرار گرفت.

پس از رسیدن خبر این رویدادها به یزید بن معاویه، او تصمیم به اعزام نیروی نظامی گرفت. در برخی گزارش‌ها آمده است که ابتدا از عبیدالله بن زیاد خواسته شد فرماندهی این اقدام را بر عهده بگیرد، اما او نپذیرفت. در نهایت مسلم بن عقبه با سپاهی که گفته می‌شود حدود دوازده هزار نفر از شام بودند به سوی مدینه فرستاده شد.

در مدینه، دربارهٔ چگونگی برخورد با اعضای خاندان اموی که در شهر حضور داشتند اختلاف نظر وجود داشت. گروهی پیشنهاد کردند آنان کشته شوند تا نتوانند به نیروهای شام بپیوندند، اما عبدالله بن حنظله با این پیشنهاد مخالفت کرد و استدلال کرد که چنین اقدامی ممکن است باعث تشدید درگیری شود. در نهایت تصمیم گرفته شد از آنان تعهد گرفته شود که در جنگ مشارکت نکنند و راهنمایی برای سپاه شام فراهم نکنند، سپس از شهر خارج شوند. با نزدیک شدن سپاه مسلم بن عقبه به مدینه، برخی گزارش‌ها بیان می‌کنند که او در مورد محل مناسب برای آغاز نبرد پرس‌وجو کرد. در این گزارش‌ها آمده است که عبدالملک بن مروان دربارهٔ آغاز جنگ در منطقه سنگلاخی «حرّه» نظر داده است و پیشنهاد کرده نبرد در زمانی انجام شود که موقعیت خورشید برای نیروهای شام مناسب‌تر باشد.

تلفات

درگیری در منطقه حرّه رخ داد و تلفات گسترده‌ای در پی داشت. در برخی نقل‌ها از انس بن مالک آمده است که در این واقعه حدود هفتصد نفر از قاریان قرآن کشته شدند و گفته شده است که چند نفر از اصحاب محمد نیز در میان کشته‌شدگان بوده‌اند. همچنین در گزارش‌هایی از حسن بصری اشاره شده است که شمار کشته‌شدگان از ساکنان مدینه بسیار زیاد بوده و افراد متعددی از خاندان‌های شناخته‌شده در این درگیری جان خود را از دست داده‌اند.

پس از حمله

پس از سرکوب قیام مدینه، نیروهای یزید به سمت مکه به راه افتادند تا قیام عبدالله بن زبیر را سرکوب کنند.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «حره». دایره‌المعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.
• Anthony, Sean W. (2016). "The Meccan Prison of ʿAbdallāh b. al-Zubayr and the Imprisonment of Muḥammad b. al-Ḥanafiyya". In Pomerantz, Maurice A.; Shahin, Aram A. (eds.). The Heritage of Arabo-Islamic Learning: Studies Presented to Wadad Kadi. Leiden and Boston: Brill. pp. 3–27. ISBN 978-90-04-30590-8.
• Biesterfeldt, Hinrich; Günther, Sebastian (2018). The Works of Ibn Wāḍiḥ al-Yaʿqūbī (Volume 3): An English Translation. Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-35621-4.
• Editors (1971). "Ḥarra". In Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume III: H–Iram. Leiden: E. J. Brill. pp. ۲۲۶. OCLC 495469525. {{cite encyclopedia}}: |last= has generic name (help)
• Gibb, H. A. R. (1960). "ʿAbd Allāh ibn al-Zubayr". In Gibb, H. A. R.; Kramers, J. H.; Lévi-Provençal, E.; Schacht, J.; Lewis, B. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume I: A–B. Leiden: E. J. Brill. pp. ۵۴–۵۵. OCLC 495469456.
• الگو:The History of al-Tabari
• الگو:The First Dynasty of Islam
• Hawting, G.R. (1960–2005). "Yazīd (I) b. Muʿāwiya". The Encyclopaedia of Islam, New Edition (12 vols.). Leiden: E. J. Brill.
• الگو:The History of al-Tabari
• Lassner, Jacob (1986). Islamic Revolution and Historical Memory: An Inquiry Into the Art of ʻAbbāsid Apologetics. American Oriental Society.
• Lecker, Michael (1985). "Muhammad at Medina — A Geographical Approach". Jerusalem Studies in Arabic and Islam. 6: 29–62.
• Lecker, Michael (2011). "The Jewish Reaction to the Islamic Conquests". In Krech, Volkhard; Steinicke, Marion (eds.). Dynamics in the History of Religions Between Asia and Europe: Encounters, Notions, and Comparative Perspectives. Brill. ISBN 978-90-04-18500-5.
• الگو:The History of al-Tabari
• Vaglieri, L. Veccia (1971). "Al-Ḥarra". In Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume III: H–Iram. Leiden: E. J. Brill. pp. ۲۲۶–۲۲۷. OCLC 495469525.
• الگو:The Arab Kingdom and its Fall