قبله
قبله، به معنای جهتی است که بدان روی میکنند و در اصطلاح اسلامی، جهت رویآوردن نمازگزار است. قبله مسلمانان در آغاز بعثت پیامبر اسلام بیتالمقدس بود و در سال دوم هجرت به مسجدالحرام تغییر یافت. در منابع دینی، احکام متعددی دربارهٔ رعایت قبله در نماز، احتضار، دفن، ذبح و نحر و تخلیه بیان شده است.
معنای قبله
«قبله» اسم مصدر است که نوع فعل را تعیین میکند و کیفیت رویآوردن را میرساند، مانند «جلسه». معنای دیگر قبله، سمتی است که بدان روی کنند و قبله نمازگزار نیز از همین معناست. در قرآن آمده است: «وَاجْعَلُوا بُیُوتَکُمْ قِبْلَةً»؛ خانههایتان را روبهروی یکدیگر قرار دهید. (یونس: ۸۷) قبله یهودیان بیتالمقدس و قبله مسیحیان بیتلحم، زادگاه عیسی، دانسته شده است.[۱]
قبله در اسلام
تغییر قبله
قبله مسلمانان از آغاز بعثت پیامبر تا سال دوم هجرت، یعنی حدود چهارده سال و اندی، بیتالمقدس بود که در منبع قبله همه پیامبران دانسته شده است. در سال دوم هجرت، و بنا بر نقلی در نیمه شعبان همان سال، هنگامی که پیامبر برای دیدار مادر براء بن معرور به کوی بنیسلمه در مدینه رفته بود، پس از صرف ناهار و هنگام ظهر در مسجد آن محله به نماز ظهر ایستاد. در رکعت دوم، جبرئیل فرود آمد و دستور تغییر قبله از بیتالمقدس به مسجدالحرام را آورد. چون بیتالمقدس در شمال مدینه و مسجدالحرام در جنوب آن بود، پیامبر از جهت پیشین روی برگرداند و به سوی مسجدالحرام روی کرد و صف عقب جماعت جای صف پیشین قرار گرفت.[۲]
دربارهٔ مدت نماز گزاردن پیامبر به سوی بیتالمقدس، نقلهای مختلفی وجود دارد. طبرسی از ابنعباس نقل کرده است که پس از ورود پیامبر به مدینه، هفده ماه به سوی بیتالمقدس نماز خوانده شد. از براء بن عازب شانزده یا هفده ماه، از انس بن مالک نه یا ده ماه و در روایت علی بن ابراهیم از جعفر صادق هفت ماه نقل شده است.[۳]
آیات مربوط به تغییر قبله عبارتاند از: «سَیَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِی کَانُوا عَلَیْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ…» (بقره: ۱۴۲)، «قَدْ نَرَی تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ…» (بقره: ۱۴۴) و «وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِی کُنْتَ عَلَیْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبُ عَلَی عَقِبَیْهِ…» (بقره: ۱۴۳). همچنین در ادامه آیه ۱۴۴ آمده است: «فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَیْثُ مَا کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ». در تفسیر آیه ۱۴۲، در منبع آمده است که مقصود از «سفیهان» یهودیان مدینه بودهاند که مسلمانان را تا آن زمان از جهت قبله با خود هماهنگ میدیدند و پس از تغییر قبله به کعبه به این امر اعتراض کردند. در نقلی دیگر، مشرکان مکه و در قولی منافقان مدینه مقصود دانسته شدهاند. در پاسخ، به پیامبر دستور داده شد بگوید مشرق و مغرب از آن خداست و هرجا را که بخواهد قبله قرار میدهد و ملاک کار خداوند مصلحت بندگان است. در تفسیر آیه ۱۴۳ آمده است که قرار دادن بیتالمقدس بهعنوان قبله پیشین برای آزمودن میزان پیروی مسلمانان از پیامبر و جدا کردن پیروان خالص از ناخالص بوده است. بر اساس این تفسیر، مسلمانان مکه از نظر ملیت خود را رقیب یهودیان میدانستند و مسجدالحرام را برتر از بیتالمقدس میشمردند و فرمان رو کردن به بیتالمقدس برای آنان نوعی تنازل در برابر رقیب تلقی میشد؛ از این رو، فرمان قبله جنبه آزمایشی و تربیتی داشته است. در تفسیر آیه ۱۴۴ آمده است که یهودیان مدینه پیامبر را سرزنش میکردند که به سوی قبله آنان نماز میگزارد و از دین آنان پیروی میکند و از این رو، پیامبر در انتظار تغییر قبله به سوی کعبه بود. آیه به او دستور داد روی خود را به سوی مسجدالحرام برگرداند.[۴]
قبله و کعبه
در قرآن، در آیات مربوط به تغییر قبله، از مسجدالحرام نام برده شده و نام کعبه بهصراحت در این آیات نیامده است. در منبع آمده است که برای کسی که بیرون مسجدالحرام نماز میگزارد، از این جهت تفاوتی میان قبله مسجد و کعبه نیست؛ زیرا کعبه در وسط مسجد قرار دارد، اما برای کسی که در مسجدالحرام نماز میگزارد، اگر قبله خود مسجد باشد میتواند به هر سو نماز بگزارد، در حالی که اگر قبله کعبه باشد باید به سوی آن روی کند. در حدیثی از جعفر صادق آمده است که خداوند کعبه را برای اهل مسجد، مسجد را برای اهل حرم و حرم را برای همه مردم جهان قبله قرار داده است. اکثر فقها بر اساس مدارکی که در اختیار دارند، قبله را مطلقاً کعبه میدانند و برخی مفسران نیز خواستهاند از واژه «شطر» در آیه، همین معنا را استفاده کنند. حلبی از جعفر صادق پرسید آیا پیامبر به سوی بیتالمقدس نماز میگزارد. او پاسخ داد آری. حلبی پرسید آیا کعبه را پشت سر قرار میداد؛ پاسخ داده شد که در مکه چنین نبود، اما پس از هجرت به مدینه چنین بود تا اینکه قبله به کعبه تغییر کرد. (بحار، ج ۸۴ و ۱۹)[۵]
موارد رعایت قبله
مواردی که رعایت قبله در آنها واجب یا شرط صحت عمل است عبارتاند از:
- نمازهای یومیه، اعم از ادا و قضا، و توابع و ملحقات آن، مانند نماز احتیاط در صورت شک و قضای اجزای فراموششده نماز، مانند سجده و تشهد و نیز دو سجده سهو. همچنین دیگر نمازهای واجب، مانند نماز آیات و نماز میت. در نافله، اگر نماز در حال استقرار و ثبات خوانده شود، رو به قبله بودن واجب است، اما اگر در حال راه رفتن یا سواری ادا شود، واجب نیست. اگر شخص نتواند ایستاده یا نشسته نماز بخواند، باید به پهلوی راست و در صورت ناتوانی به پهلوی چپ، رو به قبله بخوابد و اگر نتوانست، به پشت بخوابد و پاها را به سوی قبله قرار دهد؛ بهگونهای که اگر بنشیند، روی او به سوی قبله باشد.
- هنگام احتضار.
- میتی که بر او نماز میخوانند؛ بهگونهای که سر او در سمت راست نمازگزار و پاهایش در سمت چپ او باشد.
- هنگام دفن؛ میت باید به پهلوی راست و رو به قبله خوابانده شود.
- هنگام ذبح حیوان یا نحر شتر؛ باید جلوی حیوان رو به قبله باشد.
- هنگام تخلیه؛ رو به قبله یا پشت به قبله بودن حرام است.[۶]
جستوجوی قبله
در مواردی که رعایت قبله لازم است، باید برای یافتن قبله به اندازهای جستوجو شود که علم حاصل شود و اگر علم ممکن نبود، باید از ظن و گمان استفاده کرد. اگر این نیز ممکن نباشد، در کاری که قبله در آن شرط است باید احتیاط کرد؛ برای مثال، اگر قبله میان دو جهت محتمل باشد، نماز در هر دو جهت خوانده شود و اگر سه جهت محتمل باشد، در هر سه جهت نماز خوانده شود و اگر هر چهار جهت احتمال داشته باشد، در هر چهار جهت نماز خوانده شود. اگر در ذبح یا نحر حیوان، عمداً قبله رعایت نشود، گوشت آن حیوان حرام است. اما اگر شخص فراموش کرده باشد، حکم شرعی آن را نداند، جهت قبله را نداند، حیوان چموش باشد و امکان رو کردن آن به قبله وجود نداشته باشد، یا حیوان در چاه افتاده باشد و نتوان آن را به سوی قبله قرار داد، ذبح حیوان رو به غیر قبله اشکالی ندارد. اگر میت را به سمت دیگری خوابانده باشند، باید قبر شکافته شود و مرده را به سمت قبله خواباند.[۷]
پانویس
ارجاعات
- ↑ اختری، «قبله»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «قبله»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «قبله»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «قبله»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «قبله»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «قبله»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
- ↑ اختری، «قبله»، دایرةالمعارف جامع اسلامی.
منابع
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «قبله». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.
