زیارت

زیارت در لغت به معنای دیدار و ملاقات است و در عرف دینی، دیداری است همراه با تکریم، تعظیم یا انس. در فرهنگ اسلامی این واژه به‌ویژه دربارهٔ دیدار خانه خدا، قبور پیامبران و معصومان، مؤمنان و نیز دیدار برادران دینی به کار می‌رود و برای آن، آداب و پاداش‌های فراوانی در روایات ذکر شده است.

معنای زیارت و کاربردهای آن

واژه «زیارت» در لغت به معنای دیدار و ملاقات و به دیدار کسی رفتن است و در عرف به رفتن نزد شخصی برای تکریم، تعظیم یا انس و هم‌نشینی گفته می‌شود. حج خانه خدا را از این جهت «زیارت بیت» می‌نامند. همچنین رفتن به کنار قبور معصومان برای تعظیم، توسل و دعا، «زیارت» آن بزرگواران نامیده می‌شود و رفتن به کنار قبور دیگر مردگان جهت طلب رحمت و استرحام نیز از مصادیق زیارت است. زیارت سفر به مکانی مقدس است که اغلب همراه با فعالیت‌های مذهبی مرتبط با آن است. دو مثال از زیارت که در قرآن ذکر آن رفته است «حج» و «عمره» است. «حج» نه بار در ۵ آیه مختلف (سه بار در Q2:189، سه بار در Q2:196 و یک بار در هرکدام از Q2:197، Q9:3 و Q22:27) و «عمره» نیز دوبار تنها در یک آیه (Q2:196) به کار رفته است. البته اشتقاقات اسمی و فعلی مختلفی از کردام نیز در قرآن به کار رفته است. برخی مواقع در میان مسلمانان حج زیارت اصلی و عمره زیارت فرعی تر نسبت به آن بوده است.

در مدینه، زیارت قبور امامان شیعه در بقیع بسیار مورد تأکید قرار گرفته است. دربارهٔ زیارت حسین بن علی در کربلا نیز برخی فقیهان، در صورت تمکن، زیارت را دست‌کم یک‌بار در عمر واجب دانسته‌اند و برای آن زیارات مطلقه و زیارات مخصوصه‌ای در ایام و شب‌هایی مانند عرفه، فطر، قدر، ماه رمضان، جمعه و عاشورا نقل شده است.

انواع زیارت

زیارت اهل قبور

زیارت قبور مؤمنان و اهل قبور از مستحبات مؤکد است و در گفتار و سیره معصومان توصیه شده است. از پیامبر اسلام نقل شده است که هر کس در هر جمعه قبر پدر و مادر خود یا یکی از آن دو را زیارت کند، خدا او را می‌آمرزد و او را در شمار نیکوکاران به پدر و مادر قرار می‌دهد که وظیفه فرزندی را به‌جا آورده‌اند. از صادق بن محمد نقل است که از حقوق مؤمن بر مؤمن آن است که اگر یکی از آن دو از دنیا برود، دیگری قبر او را زیارت کند. از پیامبر نیز نقل شده است که قبور مردگان خود را زیارت کنید و بر آنان سلام دهید که یاد آنان برای شما مایه پند است. در روایتی، داود رقی از صادق بن محمد می‌پرسد که اگر کسی کنار قبر یکی از خویشان خود کار خیری انجام دهد، آیا آن مرده سودی می‌برد؟ پاسخ داده شده است که عمل خیر به او می‌رسد و او را شاد می‌کند؛ همان‌گونه که انسان از دریافت هدیه شاد می‌شود. همچنین از علی بن ابی‌طالب نقل است که مردگان خود را زیارت کنید که آنان از زیارت شما شاد می‌شوند و حاجت خود را پس از دعا برای پدر و مادر، نزد قبر آنان بخواهید. در حدیثی از موسی بن جعفر آمده است که هر کس نتواند به زیارت قبور معصومان برود، قبور برادران صالح آنان را زیارت کند. در روایتی دیگر از پیامبر نقل شده است که هر کس هر جمعه قبر پدر و مادر یا یکی از آن دو را زیارت کند و کنار قبر سوره «یس» بخواند، خداوند به‌شمار هر حرف از آن، آمرزش و رحمتی برای او قرار می‌دهد.

زیارت برادران دینی

زیارت برادران دینی و دیدار مؤمنان نیز از حقوق مسلمان بر مسلمان به‌شمار آمده است. بر پایه روایتی از باقر و صادق، هر مؤمنی که برای زیارت برادر دینی خود و به قصد ادای حق برادری عازم شود، در برابر هر گامی که برمی‌دارد یک حسنه برای او نوشته و یک گناه از او محو می‌شود و درجه‌ای بر درجات او افزوده می‌گردد. در همان روایت آمده است که وقتی زائر بر در خانه دوست خود می‌رسد و در را می‌کوبد، درهای آسمان به روی او گشوده می‌شود، و هنگام دیدار، اگر دست یکدیگر را بفشارند و یکدیگر را در آغوش گیرند، خدا به آنان رو می‌کند و به فرشتگان مباهات کرده می‌فرماید که به بندگانم بنگرید که به خاطر حقی که بر عهده آنان نهاده‌ام، یکدیگر را زیارت کردند و بر من است که پس از این موقف، آنان را به آتش عذاب نکنم. همچنین فرشتگان به‌شمار نفس‌ها و گام‌های او، در بازگشت از خانه دوست، او را همراهی می‌کنند و تا سال آینده او را از بلاهای دنیا و هلاکت‌های آخرت حفظ می‌نمایند.

زیارت پیامبر اسلام

زیارت قبر پیامبر اسلام در مدینه از اعمال مهم شمرده شده است. در روایتی از پیامبر نقل شده است که هر کس حج گزارد و به زیارت او نیاید، در حق او کوتاهی کرده است. دربارهٔ کیفیت سلام بر صاحب قبر، از صادق بن محمد پرسیده شد و او فرمود که بر پیامبر درود فرستد و سپس بر صاحب آن قبر؛ و دستور ویژه‌ای افزون بر این بیان نشده است. همچنین نقل است که پیامبر فرمود هر کس پس از مرگ من قبرم را زیارت کند، مانند آن است که در زمان حیاتم به سوی من هجرت کرده و به نزد من آمده باشد، و اگر نتواند خود را به قبرم برساند، سلام خود را از دور به من برساند که سلام او به من خواهد رسید. در روایتی دیگر به شدت تأکید شده است که ترک زیارت علی بن ابی‌طالب، از پیرو حقیقی پذیرفته نیست، و در روایتی، علی برترین ائمه و شریک در ثواب اعمال آنان معرفی شده و زیارت او دارای فضیلتی ویژه دانسته شده است.

زیارت قبور معصومان

زیارت قبور معصومان جایگاهی ویژه در روایات دارد. از پیامبر نقل شده است که هر کس مرا در حال حیات یا پس از مرگم زیارت کند و هر کس علی یا دو فرزند او را در حال حیات یا پس از مرگشان زیارت کند، ضمانت می‌کنم که در قیامت او را از وحشت و سختی‌های آن روز برهانم تا او را به درجه خود برسانم. از رضا بن موسی نیز نقل است که برای هر یک از ائمه بر گردن دوستان و پیروانشان عهد و پیمانی است و کمال وفای به این عهد در زیارت قبور آنان است؛ و هر کس از روی محبت به آنان و به رسالتشان، آنان را زیارت کند، در قیامت مورد شفاعت قرار خواهد گرفت. صادق بن محمد نیز فرموده است که هر کس یکی از ائمه را زیارت کند، مانند کسی است که پیامبر را زیارت کرده باشد. در روایتی، زید شحام می‌پرسد کسی که حسین بن علی را زیارت کند چه پاداشی دارد؟ پاسخ داده می‌شود که مانند کسی است که خدا را بر عرش زیارت کرده باشد. در روایتی دیگر، پیامبر فرموده است هر کس مرا یا یکی از فرزندانم را زیارت کند، در قیامت به زیارت او می‌آیم و او را از سختی‌های آن روز نجات می‌دهم. همچنین در روایتی از رضا بن موسی آمده است که هر کس قبر یکی از امامان را زیارت کند، پاداش او مانند پاداش زیارت حسین بن علی است، و دربارهٔ زیارت آن حضرت گفته شده است که پاداش آن بهشت است. از پیامبر نیز نقل شده است که هر کس فاطمه را زیارت کند، مانند آن است که پیامبر را زیارت کرده باشد و هر کس پیامبر را زیارت کند، گویا فاطمه را زیارت کرده است، و هر کس علی را زیارت کند، مانند کسی است که فاطمه را زیارت کرده باشد.

زیارت‌نامه

در فرهنگ شیعی، عنوان‌هایی چون «زیارت جامعه» برای متن معروفی که شامل اوصاف و نعوت معصومان است به کار می‌رود. همچنین «زیارت حاجّ» به دیدار کسی گفته می‌شود که از حج بازگشته باشد. برای زیارت قبور معصومان در بقیع و دیگر مشاهد، متون و آدابی خاص در منابع دعا و زیارات نقل شده است.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «زیارت». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.

• McAuliffe, Jane Dammen, ed. (2004). Encyclopaedia of the Qur'an. Vol. 4. Leiden-Boston: Brill.