ابن ابی‌الحدید

دانشمند مسلمان ابن ابی الحدید
عنوان	نورالدین
درگذشته	۱۲۵۸ م/۶۵۶ ه‍.ق
قومیت	پارسیان
منطقه	بغداد
فقه	شافعی
علاقه اصلی	تاریخ، حدیث
اثر معروف	شرح نهج‌البلاغه

ابن ابی‌الحدید با نام کامل عزّالدین ابوحامد عبدالحمید بن هبةالله مدائنی (۵۸۶–۶۵۶ هـ.ق.)، دانشمند، شاعر، ادیب شافعی و معتزلی، در مدائن به دنیا آمد.

زندگی

عزالدین ابوحامد عبدالحمید بن هبۀالله بن محمد بن محمد بن حسین بن ابی الحدید مداینی، دانشمند، شاعر، ادیب، فقیه شافعی و اصولی معتزلی بود. وی در اول ذیحجه ۵۸۶ هجری قمری (۳۰ دسامبر ۱۱۹۰ میلادی) در مداین متولد شد و در همان‌جا پرورش یافت. پدرش قاضی مداین بود و ابن ابی الحدید در کودکی به بغداد رفت و در نزد علما و بزرگان بغداد که بیشتر آنها شافعی مذهب بودند، به تحصیل علوم دینی و ادبی پرداخت.

وی از بزرگان شافعی و معتزلی چون ابوالبقاء عکبری و ابوالخیر مصدق بن شبیب واسطی علوم مختلف آموخت و در محافل علمی و ادبی حضور یافت. در بغداد، وی به یکی از کاتبان دیوان دارالخلافه مستعصم بالله، آخرین خلیفه عباسی، تبدیل شد و در همین دوره، قصاید السبع و شرح نهج‌البلاغه را به نام وی نوشت. در سال ۶۴۲ هجری قمری (۱۲۴۴ میلادی) در نخستین یورش‌های مغول به بغداد، ابن ابی‌الحدید پیروزی سپاه عباسی را نتیجه تدبیر ابن‌علقمی دانست و در این خصوص قصایدی سرود که برخی از ابیات آن در شرح نهج‌البلاغه ثبت شده است.

ابن ابی‌الحدید در شعر طبعی رسا داشت و بیشتر به سرودن مناجات و اشعار عرفانی مشهور بود. در زمینه تاریخ صدر اسلام، اطلاعات گسترده‌ای داشت و علامه حلی (د ۷۲۶ ق / ۱۳۲۶ م) نیز از پدر خود، که او از ابن ابی‌الحدید روایت کرده بود، بهره برده است.

در اصول معتزلی و فروع شافعی متخصص بود و مشربی میان تسنن و تشیع اختیار کرده بود. در شرح نهج‌البلاغه خود، بر موافقت با مکتب معتزله بغداد تأکید داشت و به عقیده وی، افضلیت علی بن ابی‌طالب بر خلفای سه‌گانه ضروری نیست، بلکه به عنوان شخصی که در فضایل و خصال حمیده بر دیگران برتری دارد، شناخته می‌شود. ابن ابی‌الحدید در آثار خود به تبیین مسائل عقیدتی پرداخته و تألیفات زیادی در زمینه‌های کلامی، فقهی و تاریخی از خود به جای گذاشته است.

آثار

از آنجا که به ادبیات علاقه‌مند بود، به تشویق ابن‌العلقمی، وزیر دانشمند و شیعی آخرین خلیفهٔ عباسی او را برانگیخت تا به شرح نهج البلاغه بپردازد. این اثر او مجموعه بزرگی است از ادب، تاریخ و عقایده که علاوه بر شرح سخنان علی بن ابیطالب، بسیاری از مباحث کلامی، مناظرات و حوادث تاریخی و وقایع قرن اول اسلام را در خود جای داده است. از او کتابی با عنوان الفلک الدائر علی المثل السائر گزارش شده است. دیگر آثار او الاعتبار و کتاب دیگری با عنوان القصاید السبع العلویات است. برای او یک دیوان شعر نیز گزارش شده است.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «ابن ابی‌الحدید». دایره‌المعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.
• کریمی، محمود؛ اشرفی امین، یونس (۱۳۹۷). «تحلیل شخصیت تاریخی معاویه از دیدگاه ابن ابی الحدید». پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی (۱).
• مجموعة من العلماء و الباحثین (۱۴۳۱). الموسوعة العربیة المیسرة (به العربية). به کوشش حسین محمد نصار. بیروت: المکتبة العصریة.