سید محسن حکیم

سید محسن طباطبائی حکیم (۱۳۰۶–۱۳۹۰ق / ۱۸۸۹–۱۹۷۰م) از فقیهان و مراجع برجسته شیعه در قرن چهاردهم هجری بود که در نجف متولد شد و بیشتر عمر خود را در همان شهر به تدریس و فعالیت علمی گذراند. او شاگرد شماری از استادان برجسته حوزه نجف بود و در طول دهه‌ها تدریس، شاگردان بسیاری تربیت کرد. پس از درگذشت برخی مراجع بزرگ، مرجعیت گسترده‌ای در میان شیعیان یافت. از او آثار متعددی در فقه و اصول برجای مانده و در حوزه‌های علمی، اجتماعی و فرهنگی نیز فعالیت‌هایی داشته است. او در سال ۱۳۹۰ هجری قمری درگذشت.

نسب و خاندان

نسب او با واسطه‌های متعدد به علی بن ابی‌طالب می‌رسد و خاندانش از سادات طباطبایی منسوب به سید ابراهیم طباطبا مشهور به غَمْر دانسته شده‌اند. یکی از نیاکان این خاندان، امیر علی بن سید مراد بن میرشاه اسدالله، پزشک دربار شاه عباس صفوی بود که در سال ۱۰۳۳ق همراه او به نجف رفت و در همان شهر ماندگار شد. گفته شده است که عنوان «حکیم» نیز از همین پیشینه پزشکی در این خاندان گرفته شده است.

زندگی

سید محسن حکیم در اول شوال ۱۳۰۶ق در نجف به دنیا آمد و در همان شهر رشد یافت. برخی منابع محل تولد او را بنت جبیل در لبنان دانسته‌اند، اما در منابع متعدد و گزارش‌های معاصران تولد او در نجف ذکر شده است. خاندان حکیم از خاندان‌های قدیمی طباطبایی مهاجر از ایران به نجف به‌شمار می‌روند و گفته شده است که در دوره‌هایی مسئولیت خدمت در حرم علی بن ابی‌طالب را بر عهده داشتند. سید محسن بن مهدی بن صالح طباطبائی حکیم فقیه، محدث، مفسر و از مراجع برجسته شیعه در سده چهاردهم هجری بود. او در فاصله سال‌های ۱۳۶۵ تا ۱۳۹۰ هجری قمری از مراجع مهم تقلید در جهان تشیع به‌شمار می‌رفت.

فعالیت‌های علمی

او در هفت‌سالگی پدر خود را از دست داد و آموزش قرآن و علوم مقدماتی را نزد برادر بزرگش آغاز کرد. سپس در حدود نه‌سالگی در درس‌های صادق بهبهانی و صادق جواهری شرکت کرد و مقدمات علوم عربی، منطق، بلاغت و مبادی فقه و اصول را فرا گرفت.

در سال ۱۳۲۷ق در درس محمدکاظم خراسانی شرکت کرد و تا زمان درگذشت او در ۱۳۲۹ق از درس خارج فقه و اصول بهره برد. پس از آن در درس ضیاءالدین عراقی حضور یافت و دوره‌هایی از اصول و بخشی از فقه را نزد او آموخت. در سال ۱۳۳۲ق، در پی حضور در جهاد علیه نیروهای انگلیسی در عراق، مدتی از درس بازماند. پس از بازگشت به نجف در سال ۱۳۳۳ق در درس علی باقر جواهری شرکت کرد و چند سال از او بهره برد. همچنین پیش‌تر در درس سید محمدسعید حبوبی حاضر شده و نخستین اثر خود با عنوان «میراث الزوجة» را در همان دوره نوشت.

او از دهه ۱۳۳۰ق به تدریس پرداخت و درس‌هایی در کفایه الاصول و رسائل برگزار کرد. در سال ۱۳۳۷ق اجازه اجتهاد دریافت کرد و سال بعد نخستین درس خارج فقه خود را آغاز نمود. محور اولیه درس او کتاب تبصرة المتعلمین اثر علامه حلی بود و بعدها خارج اصول را نیز تدریس کرد. درس‌های او در مساجد مختلف نجف، از جمله جامع الرأس در صحن حیدری، جامع عمران و مسجد شیخ طوسی برگزار می‌شد. گزارش شده است که او روزانه چند درس سطح و خارج تدریس می‌کرد و از سال ۱۳۴۷ق تا پایان عمر به تدریس خارج ادامه داد. شاگردانی از کشورهای مختلف مانند عراق، ایران، لبنان، هند، پاکستان، افغانستان و برخی مناطق خلیج فارس در درس او شرکت می‌کردند و شماری از آنان بعدها به مقام اجتهاد رسیدند.

مرجعیت دینی

پس از بازگشت از سفری به لبنان در سال ۱۳۵۱ق، توجه بیشتری به او در نجف جلب شد. پس از درگذشت محمدحسین نائینی در ۱۳۵۵ق، گروهی از مردم نجف و بغداد از او تقلید کردند، هرچند در آن زمان سید ابوالحسن اصفهانی همچنان در قید حیات بود. پس از درگذشت اصفهانی، شمار زیادی از شیعیان در عراق، ایران، لبنان، افغانستان، پاکستان، هند و برخی مناطق دیگر به او رجوع کردند.

او رساله عملیه «منهاج الصالحین» را به عربی و «منتخب المسائل» را به فارسی منتشر کرد. در دوره‌ای مرجعیت میان او و سید حسین بروجردی تقسیم شده بود و پس از درگذشت بروجردی، شمار بیشتری از مقلدان به او رجوع کردند و در نتیجه از مراجع برجسته جهان تشیع به‌شمار آمد.

فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی

در سال ۱۳۳۲ق همراه با سید محمد سعید حبوبی در مقاومت علیه اشغال عراق توسط نیروهای انگلیسی شرکت کرد. در دهه‌های بعد نیز در برخی رویدادهای سیاسی عراق موضع‌گیری داشت. در سال ۱۹۶۸م پس از جنگ شش‌روزه اعراب و اسرائیل، بیانیه‌ای در حمایت از فلسطینیان صادر کرد و دربارهٔ خطر صهیونیسم هشدار داد. همچنین در دوره فعالیت جریان‌های کمونیستی در عراق فتوایی صادر کرد که در آن کمونیسم مورد انتقاد قرار گرفت.

در دوره حکومت حزب بعث نیز با فشارهای سیاسی روبه‌رو شد. در سال‌های پایانی عمر، این فشارها افزایش یافت و گفته شده است که در پی همین شرایط بیمار شد.

درگذشت

او در ۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ق در بغداد درگذشت. پس از تشییع گسترده، پیکرش به نجف منتقل و در نزدیکی کتابخانه‌ای که به نام او تأسیس شده بود، به خاک سپرده شد.

آثار

از او حدود پنجاه اثر در زمینه‌های فقه، اصول، کلام و تفسیر گزارش شده است که برخی از آنها چندین بار چاپ شده و به زبان‌های دیگر نیز ترجمه شده‌اند. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به این موارد اشاره کرد:

• مستمسک العروة الوثقی: شرح استدلالی بر کتاب عروة الوثقی در چندین جلد
• حقائق الاصول: شرحی بر کفایة الاصول
• منهاج الصالحین: رساله عملیه
• نهج الفقاهه: تعلیقاتی بر کتاب مکاسب
• دلیل الناسک

او همچنین در تأسیس یا بازسازی مراکز دینی و فرهنگی مشارکت داشت، از جمله کتابخانه آیت‌الله حکیم در نجف و شماری از مدارس، مساجد و مراکز مذهبی در شهرهای مختلف.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «سید محسن حکیم». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.