|
مسابقه دانشدخت |
| اسلامیکال از تاریخ ۱۵ دی تا ۲۰ بهمن، میزبان یک همایه با موضوع زنان است. شما میتوانید در مسابقه مقالهنویسی دانشدخت، شرکت کنید و با نگارش مقاله، از جوایز آن بهرهمند باشید. اگر به موضوعات مربوط با زنان علاقهمندید، این فرصت را از دست ندهید. فهرستی از مقالات پیشنهادی جهت ایجاد یا ویرایش در اینجا وجود دارد. |
سیبویه: تفاوت میان نسخهها
(− رده:شاگردان سیبویه (هاتکت)) |
(←پانویس) برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
||
| (۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{جعبه اطلاعات زندگینامه|نام=سیبویه|نام_شخص=عمرو بن عثمان بن قنبر|زادروز=حدود ۱۴۸ قمری|مکان تولد=بیضا شیراز|تاریخ مرگ=حدود ۱۸۰ قمری|ملیت=ایرانی|زمینه فعالیت=صرف و نحو عربی|آثار=الکتاب}} | |||
سیبویه | '''سیبویه''' (به عربی: سیبویه، به فارسی: سیبُو یا سیبویه؛ زاده حدود سال ۱۴۰ قمری / ۷۵۷ میلادی – درگذشته حدود ۱۹۴ قمری / ۸۱۰ میلادی) زبانشناس، نحوی و دستورنویس ایرانیتبار بود که از او به عنوان بنیانگذار علم نحو عربی یاد میشود. اثر ماندگار او، الکتاب، نخستین منبع نظاممند در دستور [[زبان عربی]] بهشمار میرود و در تاریخ زبانشناسی جهان جایگاهی همسنگ با آثار [[ارسطو]] در منطق و مجسطی در هیئت دارد.<ref>دفترینژاد، الهه، *سیبویهپژوهی: ترجمه و تحلیل شش باب نخست الکتاب*، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۸، ص ۱۸.</ref> | ||
سیبویه | == نام و نسب == | ||
نام اصلی سیبویه را عمرو بن عثمان بن قنبر و کنیهاش ابوالحسن یا ابوبشر گزارش کردهاند.<ref>یاقوت حموی، *معجم الأدباء*، ج ۱۶، ص ۱۱۴.</ref> لقب «سیبویه» در فارسی به معنای «رایحهٔ سیب» دانسته شده و گفتهاند که چهرهاش به زیبایی سیب بوده است.<ref>هارون، عبدالسلام، *مقدمهای بر الکتاب سیبویه*، بیروت: دارالقلم، ۱۳۵۸.</ref> [[علیاصغر حکمت]] معتقد است نام او در اصل «سیب» بوده و در گویش مردم فارس، آن را با افزودن صدای «و» بهصورت «سیبو» تلفظ میکردند؛ سپس هنگام عربیشدن نام، پسوند «ـویه» به آن افزوده شد و شکل «سیبویه» پدید آمد.<ref>حکمت، علیاصغر، *تاریخ ادبیات ایران*، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۰.</ref> در منابع غربی نام او به صورت Sibawayh یا Siboyeh آمده است. [[مولانا: دیروز تا امروز، شرق تا غرب|مولانا]] جلالالدین بلخی نیز در یکی از ابیات خود نام او را چنین آورده است: «گفت حق است این ولی ای سیبویه / اِتَّقِ شَرَّ مَنْ أَحْسَنتَ إِلَیْه» | |||
== | == زندگی == | ||
سیبویه در اوایل قرن دوم هجری در ناحیهٔ بیضا از توابع استان فارس، در شمالغربی | سیبویه در اوایل قرن دوم هجری در ناحیهٔ بیضا از توابع استان فارس، در شمالغربی [[شیراز]]، زاده شد.<ref>اسکندری، محمدحسین، *۲۵ مقاله تحلیلی علمی دربارهٔ سیبویه*، تهران: انتشارات امیرکبیر،1353</ref>زادگاه او در ۴۲ کیلومتری شیراز قرار دارد و نژادش بهطور کامل ایرانی بود، هرچند در قلمرو علم و ادب عربی از نامدارترین دانشمندان جهان [[اسلام]] بهشمار میآید.<ref>همان</ref> | ||
او در جوانی برای تحصیل علوم دینی و زبانی به [[بصره]] رفت؛ شهری که در آن روزگار یکی از مراکز مهم علم نحو و لغت بود. گفتهاند که در آغاز به فراگیری [[فقه]] و [[حدیث]] مشغول شد، اما پس از اشتباه در تلفظ حدیثی، دریافت که باید نحو عربی را بهصورت علمی بیاموزد و از آن پس به مطالعه در این زمینه پرداخت.<ref>زرکلی، خیرالدین، *الاعلام*، ج ۳، بیروت: دارالعلم للملایین، ۱۹۹۹.</ref> | او در جوانی برای تحصیل علوم دینی و زبانی به [[بصره]] رفت؛ شهری که در آن روزگار یکی از مراکز مهم علم نحو و لغت بود. گفتهاند که در آغاز به فراگیری [[فقه]] و [[حدیث]] مشغول شد، اما پس از اشتباه در تلفظ حدیثی، دریافت که باید نحو عربی را بهصورت علمی بیاموزد و از آن پس به مطالعه در این زمینه پرداخت.<ref>زرکلی، خیرالدین، *الاعلام*، ج ۳، بیروت: دارالعلم للملایین، ۱۹۹۹.</ref> | ||
== | == درگذشت و آرامگاه == | ||
منابع تاریخی دربارهٔ زمان و مکان درگذشت سیبویه اختلاف دارند. [[ابنقانع]] مرگ او را در [[بصره]] و در سال ۱۶۱ هجری دانسته است، در حالیکه [[ابنخلکان]] و مرزبانی نوشتهاند وی در بیضای شیراز در سال ۱۸۰ هجری درگذشت.<ref>ابن خلکان، *وفیات الأعیان و أبناء الزمان*، قاهره: دارالکتب المصریه، ۱۹۶۸.</ref> بر پایهٔ روایتی دیگر، سیبویه در حدود سال ۱۹۴ هجری قمری در مسیر سفر به [[خراسان]]، درگذشت و در گورستان باهلیهٔ [[شیراز]] به خاک سپرده شد.<ref>ابن جوزی، ابوالفرج، *المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم*، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۹۹۲.</ref> | |||
در دوران معاصر، آرامگاه او در محلهای به نام سنگ سیاه در شیراز بازسازی شد. این بنا در سال ۱۳۵۳ خورشیدی توسط انجمن آثار ملی [[ایران]] ساخته شد و در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ با شمارهٔ ثبت ۳۰۶۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.<ref>خبرگزاری ایسنا، «سیبویه، عالمی که کمتر معرفی شده است»، ۵ بهمن ۱۴۰۲.</ref> اکنون این مکان با عنوان خانهٔ فرهنگ سیبویه شناخته میشود و از جاذبههای فرهنگی شیراز بهشمار میآید.<ref>سازمان میراث فرهنگی ایران، پرونده ثبت ملی آرامگاه سیبویه، شمارهٔ ۳۰۶۷، ۱۳۷۹.</ref> | |||
در اواخر عمر، در بغداد با نحوی مشهور مکتب کوفه، کسائی، مناظرهای علمی داشت که از رویدادهای سرنوشتساز در تاریخ علم نحو بهشمار میرود.<ref>دفترینژاد، همان، ص ۲۵.</ref> | == آموزش و استادان == | ||
مهمترین استاد سیبویه [[خلیل بن احمد فراهیدی]] بود؛ نحوی و لغوی برجستهٔ عرب و مؤلف کتاب «العین». فراهیدی تأثیر ژرفی بر اندیشهٔ زبانی سیبویه نهاد و بسیاری از پژوهشگران معتقدند بخش بزرگی از مبانی نظری *الکتاب* از درسهای او الهام گرفته است.<ref>کارتر، مایکل جرج، *سیبویه و نحو عربی*، ترجمهٔ احمد صافی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی، ۱۳۹۵.</ref> سیبویه همچنین نزد عیسی بن عمر ثقفی و [[یونس بن حبیب]] علم نحو آموخت و از برجستهترین نمایندگان مکتب نحوی بصره شد.<ref>صفا، ذبیحالله، *تاریخ ادبیات در ایران*، جلد ۱، تهران: فردوس، ۱۳۸۴.</ref> در اواخر عمر، در بغداد با نحوی مشهور مکتب کوفه، کسائی، مناظرهای علمی داشت که از رویدادهای سرنوشتساز در تاریخ علم نحو بهشمار میرود.<ref>دفترینژاد، همان، ص ۲۵.</ref> | |||
== | == روششناسی و جایگاه علمی == | ||
سیبویه در تحلیل زبان از روش استقرا و قیاس بهره میبرد. او دادههای زبانی را از گفتار اعراب فصیح، شعر جاهلی و قرآن کریم گرد میآورد و از آنها قواعد کلی استنتاج میکرد.<ref>14. Versteegh, Kees. *The Arabic Linguistic Tradition*, Routledge, 1997.</ref> در رویکردش، هم اصول «قیاس نحوی» و هم بررسی «کاربرد زبانی واقعی» دیده میشود. این امر باعث شده پژوهشگران معاصر، وی را نخستین زبانشناس توصیفی جهان اسلام بدانند.<ref>باطنی، محمدرضا، «پیشینهٔ زبانشناسی در تمدن اسلامی»، *نامهٔ فرهنگستان*، ش ۴، ۱۳۸۲.</ref> از نظر روش علمی، سیبویه به تمایز میان صورت و معنا در جمله، و نیز نقش «سلسلهمراتب نحوی» توجه داشت؛ موضوعی که در زبانشناسی مدرن با نظریات نحویان ساختگرا و زایشی همسنخ دانسته میشود.<ref>Versteegh, Kees. *Greek Elements in Arabic Linguistic Thinking*, Brill, 1977.</ref> | |||
سیبویه بنیانگذار مکتب بصره در نحو عربی بود. پس از او شاگردان و پیروانش مانند مبرد، ازهر بن حارث و ابنسراج نظریاتش را بسط دادند.<ref>Brockelmann, Carl. *Geschichte der arabischen Litteratur*, Leiden: Brill, 1898.</ref> در سدههای بعد، نحویانی چون زمخشری، ابنهشام انصاری و ابنمالک از ساختار نظری او پیروی کردند. حتی مکتب کوفه که در برخی آراء با او اختلاف داشت، مبانی وی را اساس کار خود قرار داد.<ref>صفا، همان، ص ۲۶۲.</ref> در ایران معاصر نیز پژوهشگران بسیاری دربارهٔ اندیشههای زبانی او نوشتهاند؛ از جمله الهه دفترینژاد در کتاب سیبویهپژوهی و محمدرضا باطنی در مقالاتی دربارهٔ پیشینهٔ زبانشناسی در جهان اسلام.<ref>دفترینژاد، همان.</ref> | |||
== آثار == | |||
مهمترین و شناختهشدهترین اثر سیبویه الکتاب است. این اثر نخستین دستور زبان نظاممند عربی بهشمار میرود و جامعترین توصیف از ساختار و قواعد زبان عربی را ارائه میدهد.<ref>دفترینژاد، همان، ص ۲۰.</ref> به سبب ارزش علمیاش، آن را قرآن النحو نامیدهاند. الکتاب در پنج جلد تنظیم شده و شامل مباحثی دربارهٔ حروف، اصوات، صرف، نحو، و کاربردهای نحوی در [[قرآن]] و شعر است.<ref>همان.</ref>سیبویه در این اثر، زبان را همچون نظامی از روابط متقابل میان اجزاء تحلیل میکند؛ رویکردی که بسیاری از زبانشناسان معاصر آن را با نظریات فردینان دو سوسور در زبانشناسی ساختگرا قابل مقایسه دانستهاند.<ref>کارتر، همان.</ref> | |||
== | |||
مهمترین و شناختهشدهترین اثر سیبویه الکتاب است. این اثر نخستین دستور زبان نظاممند عربی بهشمار میرود و جامعترین توصیف از ساختار و قواعد زبان عربی را ارائه میدهد.<ref>دفترینژاد، همان، ص ۲۰.</ref> | |||
به سبب ارزش علمیاش، آن را قرآن النحو نامیدهاند. الکتاب در پنج جلد تنظیم شده و شامل مباحثی دربارهٔ حروف، اصوات، صرف، نحو، و کاربردهای نحوی در [[قرآن]] و شعر است. <ref>همان.</ref>سیبویه در این اثر، زبان را همچون نظامی از روابط متقابل میان اجزاء تحلیل میکند؛ رویکردی که بسیاری از زبانشناسان معاصر آن را با نظریات فردینان دو سوسور در زبانشناسی ساختگرا قابل مقایسه دانستهاند.<ref>کارتر، همان | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
[[رده:اهالی شیراز]] | |||
[[رده:درگذشتگان ۱۶۱ (قمری)]] | |||
[[رده:درگذشتگان ۱۸۰ (قمری)]] | |||
[[رده:درگذشتگان ۱۹۴ (قمری)]] | |||
[[رده:زبانشناسان اهل ایران]] | |||
[[رده:نحوشناسان]] | |||
{{زبان و ادبیات عربی در دوره عباسی}} | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۱ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۲:۵۸
| سیبویه | |
|---|---|
| زادهٔ | حدود ۱۴۸ قمری بیضا شیراز |
| درگذشت | حدود ۱۸۰ قمری |
| ملیت | ایرانی |
| پیشه | صرف و نحو عربی |
| آثار | الکتاب |
سیبویه (به عربی: سیبویه، به فارسی: سیبُو یا سیبویه؛ زاده حدود سال ۱۴۰ قمری / ۷۵۷ میلادی – درگذشته حدود ۱۹۴ قمری / ۸۱۰ میلادی) زبانشناس، نحوی و دستورنویس ایرانیتبار بود که از او به عنوان بنیانگذار علم نحو عربی یاد میشود. اثر ماندگار او، الکتاب، نخستین منبع نظاممند در دستور زبان عربی بهشمار میرود و در تاریخ زبانشناسی جهان جایگاهی همسنگ با آثار ارسطو در منطق و مجسطی در هیئت دارد.[۱]
نام و نسب
نام اصلی سیبویه را عمرو بن عثمان بن قنبر و کنیهاش ابوالحسن یا ابوبشر گزارش کردهاند.[۲] لقب «سیبویه» در فارسی به معنای «رایحهٔ سیب» دانسته شده و گفتهاند که چهرهاش به زیبایی سیب بوده است.[۳] علیاصغر حکمت معتقد است نام او در اصل «سیب» بوده و در گویش مردم فارس، آن را با افزودن صدای «و» بهصورت «سیبو» تلفظ میکردند؛ سپس هنگام عربیشدن نام، پسوند «ـویه» به آن افزوده شد و شکل «سیبویه» پدید آمد.[۴] در منابع غربی نام او به صورت Sibawayh یا Siboyeh آمده است. مولانا جلالالدین بلخی نیز در یکی از ابیات خود نام او را چنین آورده است: «گفت حق است این ولی ای سیبویه / اِتَّقِ شَرَّ مَنْ أَحْسَنتَ إِلَیْه»
زندگی
سیبویه در اوایل قرن دوم هجری در ناحیهٔ بیضا از توابع استان فارس، در شمالغربی شیراز، زاده شد.[۵]زادگاه او در ۴۲ کیلومتری شیراز قرار دارد و نژادش بهطور کامل ایرانی بود، هرچند در قلمرو علم و ادب عربی از نامدارترین دانشمندان جهان اسلام بهشمار میآید.[۶]
او در جوانی برای تحصیل علوم دینی و زبانی به بصره رفت؛ شهری که در آن روزگار یکی از مراکز مهم علم نحو و لغت بود. گفتهاند که در آغاز به فراگیری فقه و حدیث مشغول شد، اما پس از اشتباه در تلفظ حدیثی، دریافت که باید نحو عربی را بهصورت علمی بیاموزد و از آن پس به مطالعه در این زمینه پرداخت.[۷]
درگذشت و آرامگاه
منابع تاریخی دربارهٔ زمان و مکان درگذشت سیبویه اختلاف دارند. ابنقانع مرگ او را در بصره و در سال ۱۶۱ هجری دانسته است، در حالیکه ابنخلکان و مرزبانی نوشتهاند وی در بیضای شیراز در سال ۱۸۰ هجری درگذشت.[۸] بر پایهٔ روایتی دیگر، سیبویه در حدود سال ۱۹۴ هجری قمری در مسیر سفر به خراسان، درگذشت و در گورستان باهلیهٔ شیراز به خاک سپرده شد.[۹]
در دوران معاصر، آرامگاه او در محلهای به نام سنگ سیاه در شیراز بازسازی شد. این بنا در سال ۱۳۵۳ خورشیدی توسط انجمن آثار ملی ایران ساخته شد و در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ با شمارهٔ ثبت ۳۰۶۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.[۱۰] اکنون این مکان با عنوان خانهٔ فرهنگ سیبویه شناخته میشود و از جاذبههای فرهنگی شیراز بهشمار میآید.[۱۱]
آموزش و استادان
مهمترین استاد سیبویه خلیل بن احمد فراهیدی بود؛ نحوی و لغوی برجستهٔ عرب و مؤلف کتاب «العین». فراهیدی تأثیر ژرفی بر اندیشهٔ زبانی سیبویه نهاد و بسیاری از پژوهشگران معتقدند بخش بزرگی از مبانی نظری *الکتاب* از درسهای او الهام گرفته است.[۱۲] سیبویه همچنین نزد عیسی بن عمر ثقفی و یونس بن حبیب علم نحو آموخت و از برجستهترین نمایندگان مکتب نحوی بصره شد.[۱۳] در اواخر عمر، در بغداد با نحوی مشهور مکتب کوفه، کسائی، مناظرهای علمی داشت که از رویدادهای سرنوشتساز در تاریخ علم نحو بهشمار میرود.[۱۴]
روششناسی و جایگاه علمی
سیبویه در تحلیل زبان از روش استقرا و قیاس بهره میبرد. او دادههای زبانی را از گفتار اعراب فصیح، شعر جاهلی و قرآن کریم گرد میآورد و از آنها قواعد کلی استنتاج میکرد.[۱۵] در رویکردش، هم اصول «قیاس نحوی» و هم بررسی «کاربرد زبانی واقعی» دیده میشود. این امر باعث شده پژوهشگران معاصر، وی را نخستین زبانشناس توصیفی جهان اسلام بدانند.[۱۶] از نظر روش علمی، سیبویه به تمایز میان صورت و معنا در جمله، و نیز نقش «سلسلهمراتب نحوی» توجه داشت؛ موضوعی که در زبانشناسی مدرن با نظریات نحویان ساختگرا و زایشی همسنخ دانسته میشود.[۱۷]
سیبویه بنیانگذار مکتب بصره در نحو عربی بود. پس از او شاگردان و پیروانش مانند مبرد، ازهر بن حارث و ابنسراج نظریاتش را بسط دادند.[۱۸] در سدههای بعد، نحویانی چون زمخشری، ابنهشام انصاری و ابنمالک از ساختار نظری او پیروی کردند. حتی مکتب کوفه که در برخی آراء با او اختلاف داشت، مبانی وی را اساس کار خود قرار داد.[۱۹] در ایران معاصر نیز پژوهشگران بسیاری دربارهٔ اندیشههای زبانی او نوشتهاند؛ از جمله الهه دفترینژاد در کتاب سیبویهپژوهی و محمدرضا باطنی در مقالاتی دربارهٔ پیشینهٔ زبانشناسی در جهان اسلام.[۲۰]
آثار
مهمترین و شناختهشدهترین اثر سیبویه الکتاب است. این اثر نخستین دستور زبان نظاممند عربی بهشمار میرود و جامعترین توصیف از ساختار و قواعد زبان عربی را ارائه میدهد.[۲۱] به سبب ارزش علمیاش، آن را قرآن النحو نامیدهاند. الکتاب در پنج جلد تنظیم شده و شامل مباحثی دربارهٔ حروف، اصوات، صرف، نحو، و کاربردهای نحوی در قرآن و شعر است.[۲۲]سیبویه در این اثر، زبان را همچون نظامی از روابط متقابل میان اجزاء تحلیل میکند؛ رویکردی که بسیاری از زبانشناسان معاصر آن را با نظریات فردینان دو سوسور در زبانشناسی ساختگرا قابل مقایسه دانستهاند.[۲۳]
پانویس
.jpg)
- ↑ دفترینژاد، الهه، *سیبویهپژوهی: ترجمه و تحلیل شش باب نخست الکتاب*، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۸، ص ۱۸.
- ↑ یاقوت حموی، *معجم الأدباء*، ج ۱۶، ص ۱۱۴.
- ↑ هارون، عبدالسلام، *مقدمهای بر الکتاب سیبویه*، بیروت: دارالقلم، ۱۳۵۸.
- ↑ حکمت، علیاصغر، *تاریخ ادبیات ایران*، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۰.
- ↑ اسکندری، محمدحسین، *۲۵ مقاله تحلیلی علمی دربارهٔ سیبویه*، تهران: انتشارات امیرکبیر،1353
- ↑ همان
- ↑ زرکلی، خیرالدین، *الاعلام*، ج ۳، بیروت: دارالعلم للملایین، ۱۹۹۹.
- ↑ ابن خلکان، *وفیات الأعیان و أبناء الزمان*، قاهره: دارالکتب المصریه، ۱۹۶۸.
- ↑ ابن جوزی، ابوالفرج، *المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم*، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۱۹۹۲.
- ↑ خبرگزاری ایسنا، «سیبویه، عالمی که کمتر معرفی شده است»، ۵ بهمن ۱۴۰۲.
- ↑ سازمان میراث فرهنگی ایران، پرونده ثبت ملی آرامگاه سیبویه، شمارهٔ ۳۰۶۷، ۱۳۷۹.
- ↑ کارتر، مایکل جرج، *سیبویه و نحو عربی*، ترجمهٔ احمد صافی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی، ۱۳۹۵.
- ↑ صفا، ذبیحالله، *تاریخ ادبیات در ایران*، جلد ۱، تهران: فردوس، ۱۳۸۴.
- ↑ دفترینژاد، همان، ص ۲۵.
- ↑ 14. Versteegh, Kees. *The Arabic Linguistic Tradition*, Routledge, 1997.
- ↑ باطنی، محمدرضا، «پیشینهٔ زبانشناسی در تمدن اسلامی»، *نامهٔ فرهنگستان*، ش ۴، ۱۳۸۲.
- ↑ Versteegh, Kees. *Greek Elements in Arabic Linguistic Thinking*, Brill, 1977.
- ↑ Brockelmann, Carl. *Geschichte der arabischen Litteratur*, Leiden: Brill, 1898.
- ↑ صفا، همان، ص ۲۶۲.
- ↑ دفترینژاد، همان.
- ↑ دفترینژاد، همان، ص ۲۰.
- ↑ همان.
- ↑ کارتر، همان.