حجر اسماعیل

Hijr-Ismail (Hateem)
Hateem (Hijr-e-Ismail) Picture at the Left side of Kaaba shown in the Picture. Hijr-e-Ismail (Hateem) near Kaaba shown (left side).
دین
وابستگی	اسلام
استان	مکه
مکان
مکان	عربستان سعودی
ایالت	مکه
معماری
گونه	Wall
سبک	Round
پشتیبان مالی	Ibrahim
ویژگی‌ها
پهنا	1.5m (4.9 ft)
بیشترین بلندی	90 cm

حِجر اسماعیل فضایی نیم‌دایره در شمال کعبه و متصل به آن است که در محدوده حِطیم قرار دارد. درباره اینکه آیا جزء کعبه است یا نه، میان گزارش‌های تاریخی و روایی اختلاف وجود دارد.

مهم‌ترین مسئله فقهی درباره حجر اسماعیل، تعیین نسبت آن با کعبه است که میان فقیهان شیعه و اهل‌سنّت اختلاف‌نظر وجود دارد. این اختلاف در احکامی مانند کیفیت طواف و حکم نماز رو به حجر تأثیرگذار بوده است. با این حال، دیدگاه غالب آن است که طواف باید از بیرون حجر انجام شود. همچنین برخی اعمال عبادی در این مکان به‌عنوان مستحب معرفی شده است.

موقعیت

حِجر اسماعیل زمینی است در جانب شمالی کعبه و متصل به آن، که دیواری نیم‌دایره آن را دربر گرفته و در محدوده حِطیم قرار دارد. این فضا دو مدخل به سوی رکن عراقی و رکن شامی دارد و طواف‌کنندگان، کعبه را با احتساب این قسمت دور می‌زنند. برخی آن را جزئی از بنای اصلی کعبه دانسته‌اند و بر پایه نقلی، ابراهیم آن را به کعبه ملحق ساخته بود.

تاریخچه

در تحولات تاریخی، عبدالله بن زبیر این بخش را داخل در بنای کعبه قرار داد، اما حجاج بن یوسف آن را به صورت پیشین بازگرداند و وضع کنونی تثبیت شد. از این رو، در طول تاریخ درباره الحاق یا عدم الحاق آن به بنای اصلی کعبه دیدگاه‌های متفاوتی مطرح بوده است.

در روایات اسلامی

در روایات شیعه آمده است که این مکان خانه اسماعیل بوده و قبر اسماعیل و مادرش هاجر در آن قرار دارد. همچنین نقل شده است که در کنار رکن سوم، دخترانی از نسل اسماعیل در آنجا مدفون‌اند. در حدیثی دیگر آمده است که اسماعیل پس از دفن مادرش، برای آنکه محل قبر پایمال طواف‌کنندگان نشود، دیواری پیرامون آن ساخت.

در روایتی از جعفر صادق، امام ششم شیعیان امامیه، تصریح شده است که حِجر حتی به اندازه جای ناخن نیز جزء کعبه نیست، بلکه تنها به سبب دفن اسماعیل و مادرش در آن، دیواری گرداگردش کشیده شده است. در برخی احادیث نیز این مکان مدفن گروهی از پیامبران و مدتی محل نگهداری گوسفندان اسماعیل معرفی شده است.

در فقه اسلامی

در فقه اسلامی، یکی از مباحث مهم درباره حجر اسماعیل، تعیین نسبت آن با کعبه است؛ اینکه آیا این فضا به‌طور کامل یا جزئی جزء کعبه محسوب می‌شود یا خیر. گروهی از فقیهان اهل‌سنّت با استناد به روایاتی منقول از عایشه، تمام حجر را بخشی از کعبه دانسته‌اند. در مقابل، برخی دیگر تنها قسمتی از آن را داخل در بنای کعبه شمرده‌اند. مستند این دیدگاه، گزارش‌هایی درباره بازسازی کعبه توسط قریش و الحاق بخشی از بنای اصلی به محدوده حجر است. درباره میزان این بخش الحاقی نیز دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده، هرچند غالباً مقدار آن را شش ذراع ذکر کرده‌اند.

در فقه امامیه، نظر مشهور بر آن است که حجر اسماعیل جزء کعبه نیست. این دیدگاه به روایات معتبر و نیز این استدلال استناد می‌کند که با توجه به نقل‌هایی درباره دفن هاجر و اسماعیل و برخی پیامبران در این محل، بعید است این فضا جزئی از کعبه باشد. با این حال، برخی فقیهان امامی حجر را بخشی از کعبه دانسته‌اند و حتی در مواردی این قول به‌عنوان دیدگاه مشهور معرفی شده است. از جمله مستندات این نظر، روایاتی است که طواف را بیرون از حجر لازم می‌داند و نیز احادیث مربوط به الحاق بخشی از کعبه به حجر.

با وجود این اختلاف‌نظرها، دیدگاه غالب در میان فقیهان امامی و اهل‌سنّت آن است که طواف باید به‌گونه‌ای انجام شود که حجر اسماعیل در داخل محدوده طواف قرار گیرد؛ یعنی طواف‌کننده از بیرون حجر عبور کند. در غیر این صورت، طواف باطل شمرده می‌شود و به نظر اکثر مذاهب، اعاده آن واجب است. تنها در فقه حنفی، در صورتی که شخص از مکه خارج شده باشد، اعاده طواف لازم دانسته نشده و قربانی کردن کافی شمرده شده است.

فقیهان اهل‌سنّت در استدلال بر لزوم طواف از بیرون حجر، به سیره پیامبر در طواف و نیز به آیه «وَلْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیق» استناد کرده‌اند و با توجه به اینکه تمام یا بخشی از حجر را جزء کعبه می‌دانند، طواف را باید گرد بنای کامل انجام داد. فقیهان امامی افزون بر سیره نبوی، به روایات منقول از امامان خود و نیز اجماع استناد کرده‌اند.

بر پایه نظر مشهور امامیه که محدوده طواف را میان دیوار کعبه و مقام ابراهیم می‌دانند، این پرسش مطرح شده که در سمت حجر، مبدأ محاسبه فاصله طواف‌کننده از کدام دیوار است. بیشتر فقیهان آغاز محدوده را دیوار کعبه دانسته و فاصله مجاز از دیوار حجر را شش ذراع و نیم ذکر کرده‌اند. در مقابل، برخی دیگر هرچند حجر را جزء کعبه نمی‌دانند، مبدأ محاسبه را دیوار حجر تلقی کرده‌اند.

از دیگر مسائل مورد اختلاف در فقه اهل‌سنّت، حکم نماز گزاردن رو به حجر اسماعیل است، به‌گونه‌ای که جهت نماز مستقیماً به سوی کعبه نباشد. برخی مذاهب، با استناد به آیات مربوط به لزوم رو به کعبه بودن نماز و با توجه به اینکه جزء بودن حجر به خبر واحد ثابت شده است، چنین نمازی را صحیح ندانسته‌اند. در مقابل، برخی دیگر با تکیه بر روایاتی که حجر را بخشی از کعبه معرفی می‌کند، به صحت نماز حکم کرده‌اند. در فقه حنبلی نیز اگر نماز رو به آن بخشی از حجر باشد که جزء کعبه به شمار می‌رود، صحیح دانسته شده است. در میان فقیهان امامی نیز درباره صحت نماز به سوی حجر اختلاف‌نظر وجود دارد. برخی آن را صحیح دانسته‌اند، اما گروهی دیگر با توجه به تردید در جزء بودن حجر، چنین نمازی را صحیح نمی‌دانند و یقین به لزوم رو به کعبه بودن را بر این احتمال مقدم می‌شمارند.

افزون بر این مباحث، درباره برخی اعمال مستحب در حجر اسماعیل نیز بحث شده است؛ از جمله اقامه نماز و دعا، به‌ویژه در بخش زیر ناودان کعبه که در روایات از آن به‌عنوان محل برتر برای عبادت یاد شده است. همچنین در حج تمتع، احرام بستن از نزدیکی حجر یا مقام ابراهیم و خواندن دو رکعت نماز پیش از احرام در آن محل، در منابع فقهی ذکر شده است.

پانویس

منابع

• سعید، علیرضا؛ سعیدی، فریده (۱۳۷۵). «حجر اسماعیل». دانشنامه جهان اسلام. به کوشش حداد عادل، غلامعلی، پور جوادی، نصر الله، میرسلیم، مصطفی، و طاهری عراقی، احمد. تهران: بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «حجر اسماعیل». دایره‌المعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.