صابئین
صابئین نامی است که در منابع اسلامی و تاریخی بر گروههایی با هویت دینی متفاوت اطلاق شده است. این عنوان در قرآن در کنار یهودیت و مسیحیت آمده و در دورههای بعد، هم بر مندائیانِ جنوب بینالنهرین و هم بر صابئینِ حران اطلاق شده است. در منابع کلامی و ملل و نحل، دربارهٔ باورها، منشأ و جایگاه دینی آنان دیدگاههای گوناگونی نقل شده است.
نام و خاستگاه
واژهٔ «صابئین» را برخی مشتق از ریشهای عبری به معنای «فرورفتن در آب» دانستهاند و آن را به آیین تعمید مرتبط کردهاند. بر این اساس، این عنوان به معنای «تعمیدشدگان» دانسته شده و بر مندائیان، که آیینی مبتنی بر غسل و تعمید دارند، منطبق شمرده شده است. در مقابل، برخی منابع لغوی و تفسیری صابئین را گروهی دانستهاند که از آیینهای پیشین جدا شده و به پرستش فرشتگان یا ستارگان گرایش یافتهاند. در شماری از منابع، صابئین «واسطهای میان یهود و نصارا» معرفی شده و از اهل کتاب بهشمار آمدهاند؛ دیدگاهی که غالباً بر مندائیان تطبیق داده شده است. در برابر، صابئین حران در بسیاری از گزارشها به عنوان گروهی ستارهگرا یا مشرک معرفی شدهاند.[۱]
تاریخچه
صابئین مندائی
مندائیان که در نواحی جنوبی بینالنهرین میزیستند، خود را پیرو آیینی کهن میدانند و به تعمید در آب جاری اهمیت ویژه میدهند. آنان در دورههای اسلامی به عنوان یکی از گروههای دینی شناخته میشدند و در برخی منابع همان صابئینی دانسته شدهاند که در قرآن از آنان یاد شده است.[۲]
صابئین حران
صابئین حران در شمال بینالنهرین، بهویژه در حران، حضور داشتند و زبان علمی آنان غالباً سریانی بود. در دورهٔ عباسیان گروهی از دانشمندان با این عنوان شناخته میشدند. گزارش شده است که در زمان مأمون عباسی موضوع برخورد با این گروه مطرح شد، اما جایگاه علمی آنان موجب مدارا گردید.[۳]
در سدهٔ سوم هجری، ثابت بن قره که از چهرههای علمی برجسته بود، به بغداد رفت و شاخهای از صابئین را در آن شهر سامان داد. در دورههایی نیز فشارهایی بر این گروه وارد شد، از جمله در زمان قاهر عباسی که برخی از آنان به پذیرش اسلام وادار شدند. با این حال، در دورههایی دیگر، بهویژه با نفوذ افرادی چون ابواسحاق بن هلال صابی، از حمایت دربار برخوردار شدند. از سدهٔ پنجم هجری به بعد، نشانههای افول صابئین حران دیده میشود و در نهایت آثار آنان در آن منطقه از میان رفت، هرچند نام و برخی سنتهای منسوب به آنان در بغداد تا مدتی باقی بود.[۴]
باورها
گزارشهای شهرستانی در الملل و النحل صابئین را به شاخههایی مانند «اصحاب روحانیات»، «اصحاب هیاکل» و «اصحاب اشخاص» تقسیم میکند. در این توصیفها، محور مشترک تأکید بر موجودات روحانی به عنوان واسطه میان خدا و انسان است. برخی از این شاخهها به تعظیم سیارات و ساختن هیاکل و تماثیل منسوب شدهاند و برای هر سیاره آداب و اوقاتی خاص قائل بودهاند. در برخی منابع فقهی و کلامی نیز دربارهٔ جایگاه حقوقی صابئین، داشتن کتاب آسمانی، و حکم ازدواج و ذبیحهٔ آنان اختلاف نظر گزارش شده است. این اختلافها تا حد زیادی ناشی از اطلاق یک نام بر گروههای متفاوت بوده است.[۵]
مشاهیر
از میان کسانی که در منابع با عنوان صابی یا منسوب به صابئین شناخته شدهاند، میتوان به ثابت بن قره، سنان بن ثابت، هلال بن محسن صابی و بتانی اشاره کرد. این افراد در حوزههایی چون ریاضیات، نجوم، طب و تاریخ نقش مهمی در انتقال علوم به جهان اسلامی داشتند.[۶]
پانویس
ارجاعات
منابع
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «صابئین». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.