عرب

عرب به دسته‌ای از اقوام سامی‌نژاد اطلاق می‌شود که خاستگاه آنان شبه‌جزیره عربستان است. این واژه در لغت به معنای فصاحت و گویایی زبان و در کاربرد اصطلاحی، نشان‌دهنده هویت قومی و زبانی است. در تقسیم‌بندی‌های سنتی، قبایل عرب به دو گروه اصلی قحطانی و عدنانی و در تقسیم‌بندی تاریخی به دو بخش عرب بائده (منقرض‌شده) و عرب باقیه تقسیم می‌شوند. این قوم پیش از اسلام عمدتاً دارای ساختار اجتماعی قبیله‌ای و بدوی بودند و با ظهور اسلام، تغییرات بنیادینی در ساختار اجتماعی و فرهنگی آنان پدید آمد.

ریشه‌شناسی و تعریف

واژه عرب در لغت به معنای فصیح شدن زبان پس از لکنت است و در برابر واژه «عجم» به کار می‌رود که به غیر عرب اطلاق می‌شود. در متون تاریخی و انساب‌شناسی، عرب به دسته‌های مختلفی تقسیم شده است:

• عرب عاربه: به کسانی گفته می‌شود که به زبان یعرب بن قحطان سخن می‌گویند.
• عرب مستعربه: به گروهی اطلاق می‌شود که به زبان اسماعیل بن ابراهیم سخن می‌گویند. نخستین فردی که به زبان عربی سخن گفت، اسماعیل فرزند ابراهیم ذکر شده است.

طبقه‌بندی تاریخی و نژادی

مورخان عرب، اقوام این قوم را به دو دسته اصلی تقسیم کرده‌اند:

عرب بائده

این گروه شامل قبایلی است که پیش از اسلام از میان رفته یا ماهیت اولیه خود را از دست داده‌اند. از جمله این قبایل می‌توان به عاد، ثمود، عمالقه، طسم، جدیس، امیم، جرهم و حضرموت اشاره کرد. عمالقه از نسل لاوذ بن سام و دیگر قبایل از نسل ارم بن سام دانسته شده‌اند. عمالقه در دوران باستان به سرزمین‌هایی چون مصر و عراق هجرت کرده و در آنجا دولت‌هایی تشکیل دادند، از جمله دولتی که در مصر به حکومت پرداخت و پس از مدتی توسط مصریان رانده شدند.

عرب باقیه

این بخش خود به دو تیره تقسیم می‌شود:

• عرب قحطانی: ساکن در سرزمین یمن.
• عرب عدنانی: ساکن در حجاز و حوالی آن که محمد از این تبار است.

وضعیت اجتماعی پیش از اسلام

در گزارش‌های تاریخی، جامعه عرب پیش از اسلام، جامعه‌ای توصیف شده که در محیطی خشن با معضلاتی نظیر بت‌پرستی، خون‌ریزی‌های قبیله‌ای، گسست پیوندهای خویشاوندی و رواج برخی رفتارهای نامتعارف دست‌به‌گریبان بود. برخی متون به رواج عمل «زنده به گور کردن دختران» در این دوره اشاره کرده‌اند که انگیزه آن جلوگیری از اسارت در جنگ‌ها عنوان شده است. با این حال، گزارش‌هایی نیز از پایبندی به برخی ارزش‌های اخلاقی مانند صله رحم، مهمان‌نوازی و حج خانه خدا در میان آنان وجود دارد.

عرب در آموزه‌های اسلامی

در آموزه‌های اسلامی، بر نفی برتری نژادی تأکید شده است. محمد، پیامبر اسلام در سخنرانی فتح مکه، تأکید کرد که عرب بودن امتیاز ذاتی برای کسی محسوب نمی‌شود و تنها یک زبان است؛ معیار برتری در این جهان‌بینی، عملکرد و تقوا دانسته شده است. همچنین در روایات، به انتقاد از تعصبات قومی (عصبیّت) پرداخته شده و آمده است که تعصب جاهلی، از جمله مواردی است که می‌تواند موجب مجازات گردد.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «عرب». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.