زبیر بن عوام

زبیر بن عوام
زاده	۵۹۴ میلادی مکه
درگذشته	۶۵۶ بصره
وفاداری	خلافت راشدین
شاخه نظامی	ارتش خلفای راشدین
سال‌های خدمت	۶۳۶، ۶۴۰–۶۴۲ م
درجه	فرمانده
فرماندهی	فتح مصر توسط مسلمین، فتنه اول

زبیر بن عوام از صحابه پیامبر اسلام و از خویشان آن حضرت بود. او از نخستین مسلمانان به شمار می‌رفت، در بسیاری از جنگ‌ها در کنار پیامبر حضور داشت و بعدها در حوادث سیاسی پس از درگذشت محمد نقش مهمی ایفا کرد. سرانجام در جریان حوادث جنگ جمل در سال ۳۶ قمری کشته شد.

نسب و آغاز زندگی

زبیر بن عوّام، از صحابیان پیامبر اسلام و شخصیتی مؤثر در رخدادهای صدر اسلام بوده است. او را چهارمین یا پنجمین مسلمان دانسته‌اند که در کودکی یا نوجوانی اسلام آورد و در جنگ فجار دوم کشته شد. شغل او را ابتدا قصابی و سپس تجارت دانستند و گفته شده با شکنجه مسلمانان از سوی عمویش «نوفل بن خویلد» مخالفت کرده است.

زبیر بن عوام بن خویلد بن اسد بن عبدالعزی اسدی از خویشان پیامبر اسلام بود. او برادرزاده خدیجه بنت خویلد و از سوی مادر نیز عموزاده پیامبر به شمار می‌رفت، زیرا مادرش صفیه بنت عبدالمطلب بود. گفته شده است که در حدود دوازده، پانزده یا شانزده سالگی اسلام آورد.

او دو بار هجرت کرد: نخست به حبشه و سپس به مدینه. در منابع آمده است که پیامبر به او علاقه نشان می‌داد. همچنین گفته‌اند که او نخستین کسی بود که در راه اسلام شمشیر کشید؛ چنان‌که هنگامی که در مکه شایع شد کفار پیامبر را دستگیر کرده‌اند، زبیر شمشیر به دست گرفت و با شتاب خود را به پیامبر رساند. وقتی پیامبر سبب این کار را پرسید، گفت شنیده است که آن حضرت را گرفته‌اند.

حضور در جنگ‌ها و فعالیت‌ها

زبیر در بیشتر جنگ‌های زمان پیامبر حضور داشت و از جمله در فتح مصر نیز شرکت کرد. عمر بن خطاب او را در شورای شش‌نفره تعیین خلیفه قرار داد. در منابع آمده است که او هزار غلام داشت که هر یک روزانه مبلغی از درآمد کار خود به او می‌دادند و او همه آن را صدقه می‌داد. گفته شده است که هنگام مرگ هفت هزار نفر از اصحاب پیامبر، زبیر را وصی خود قرار داده بودند تا اموال آنان را برای بازماندگانشان نگه دارد و هزینه دوران کودکی آنان را تا رسیدن به سن رشد بپردازد. در دوران زندگی پیامبر، او از مدافعان شناخته‌شده اسلام بود و در منابع تاریخی از او در شمار نخستین مدافعان اسلام یاد شده است. همچنین در ماجرای به دار آویختن خبیب در مکه، پیامبر زبیر و مقداد را از مدینه برای پیگیری آن واقعه فرستاد.

رویدادهای پس از درگذشت محمد

پس از درگذشت پیامبر، زبیر در آغاز در شمار کسانی بود که با علی همراهی کردند و از جمله کسانی بود که در شورای شش‌نفره نیز از او حمایت کرد. او پس از کشته شدن عثمان از نخستین کسانی بود که با علی بیعت کرد. با این حال، بعدها همراه با طلحه و با پشتیبانی عایشه علیه علی قیام کرد و به بصره رفت که این رخداد به جنگ جمل انجامید. گفته شده است که زبیر در آغاز نبرد از میدان کناره گرفت، اما در راه بازگشت به دست ابن جرموز کشته شد. این واقعه در سال ۳۶ قمری رخ داد و گفته شده است که او هنگام مرگ حدود ۶۶ یا ۶۷ سال داشت. در روایتی از محمد باقر، امام پنجم شیعیان امامیه، نقل شده است که پیامبر روزی علی و زبیر را در حال گفتگو دید و پس از جدا شدن آنان به علی گفت که زبیر نخستین کسی از عرب خواهد بود که بیعت او را خواهد شکست.

پانویس

منابع

• نجاتی، محمد سعید (۱۳۹۸). «زبیر بن عوّام». دانشنامه حج و حرمین شریفین. ۸.