فارابی

فارابی با نام کامل ابونصر محمد بن محمد بن طرخان فارابی، فیلسوف، منطق‌دان و موسیقی‌شناس برجسته جهان اسلام در سده‌های سوم و چهارم هجری بود. وی به سبب شرح، تلخیص و تهذیب آثار ارسطو و تطبیق نظام‌های فلسفی یونان باستان به «معلم ثانی» شهرت یافت و تأثیر ژرفی بر فلاسفه پس از خود به ویژه ابن‌سینا برجای گذاشت.

زندگی

فارابی در سال ۲۶۰ هجری در روستای وسیج از توابع فاراب در منطقه ماوراءالنهر زاده شد. وی در آغاز به زبان فارسی و چند زبان دیگر تسلط داشت، اما با زبان عربی ناآشنا بود. او برای فراگیری علوم به بغداد سفر کرد و در آنجا علاوه بر تسلط بر زبان عربی، نزد ابوبشر متی بن یونس به تحصیل منطق پرداخت و در این دانش بر استاد خود برتری یافت. فارابی سپس رهسپار حران شد و نزد یوحنا بن حیلان آموختن فلسفه را ادامه داد. وی پس از بازگشت به بغداد، به تحقیق و بازخوانی عمیق آثار ارسطو روی آورد؛ به طوری که کتاب «النفس» ارسطو را صد بار و «سماع طبیعی» را چهل بار مطالعه کرد. فارابی در این دوران با وجود تنگدستی شدید و استفاده از روشنایی چراغ نگهبانان شب به مطالعه و نگارش پرداخت و افزون بر دانش فلسفه، در دانش موسیقی نیز به مهارت دست یافت. او سپس به مصر سفر کرد و کتاب سیاست مدنی را که نگارش آن را در بغداد آغاز کرده بود، در آنجا به پایان رساند. فارابی سرانجام در سال ۳۳۹ هجری در دمشق درگذشت.

در دربار حمدانیان

فارابی پس از سفرهای علمی به دربار سیف‌الدوله حمدانی در حلب راه یافت. در نخستین دیدار با حاکم حمدانی، تسلط خود را بر زبان‌های گوناگون و دانش‌های عقلی آشکار ساخت، به گونه‌ای که در مناظره بر تمامی دانشمندان حاضر برتری یافت و سخنانش ثبت و ضبط گردید. همچنین در مجلس سماع، با ساخت و نواختن ابزار موسیقی در مقام‌های گوناگون، حالات عاطفی متفاوتی چون خنده، گریه و خواب را در حاضران پدید آورد و چیرگی خود را بر هنر موسیقی به نمایش گذاشت.

جایگاه علمی

فارابی از جایگاه والایی در تاریخ فلسفه اسلامی برخوردار است. قاضی صاعد اندلسی در کتاب طبقات الامم یادآور شده است که فارابی بر تمام حکمای پیش از خود برتری یافت، فلسفه ارسطو را تلخیص و تهذیب کرد و خطاهای مترجمان و کندی را نمایان ساخت؛ از این رو علما پس از ارسطو که معلم اول بود، به او لقب معلم ثانی دادند. همچنین ابن سینا دستیابی خود به فهم مباحث کتاب مابعدالطبیعه ارسطو را مرهون مطالعه رساله فارابی دانسته و خود را بهره‌مند از آثار وی معرفی کرده است.

آثار

فارابی در حوزه‌های گوناگون فلسفه، سیاست، منطق و نجوم آثار برجسته‌ای تألیف کرده است. مهم‌ترین آثار برجای‌مانده از او عبارتند از:

• الجمع بین رایی الحکیمین (تطبیق آرای افلاطون و ارسطو)
• آراء اهل المدینة الفاضلة
• السیاسة المدنیة
• فصوص الحکم
• عیون المسائل
• ما یصح و ما لا یصح من احکام النجوم

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «فارابی». دایره‌المعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.