قبیله

قبیله، به گروهی گفته می‌شود که از نسل یک پدر و مادر باشند. در کاربرد دیگر، به بخشی از گله که با بخش دیگری گرد آمده باشد نیز قبیله گفته می‌شود و جمع آن «قبایل» است. در تاریخ عرب، قبایل به گروه‌های مختلفی تقسیم شده‌اند و در منابع روایی نیز درباره برخی قبایل عرب مطالبی نقل شده است.

معنای قبیله

قبیله به گروهی گفته می‌شود که از نسل یک پدر و مادر باشند. در گزارش‌های مربوط به تبارشناسی، تبار اسماعیل قبیله نامیده شده و در مقابل، نسل اسحاق به «سبط» شهرت یافته است. قبیله همچنین به پاره‌ای از گله که با پاره‌ای دیگر گرد آمده باشد گفته می‌شود و جمع آن قبایل است.

قبایل عرب

در تاریخ عرب پیش از اسلام، عرب به دو گروه «عرب بائده» و «عرب باقیه» تقسیم شده است. عرب بائده قبایلی بودند که جز نامی از آنها باقی نمانده است؛ مانند قوم عاد، ثمود، طسم، جدیس و عمالقه. عرب باقیه نیز در اصل دو قبیله یا شاخه دانسته شده‌اند: قحطانیان که در سرزمین یمن و مناطق مجاور آن زندگی می‌کردند و نسب آنان به قحطان بن عامر، ارفخشد و سام می‌رسید، و عرب اسماعیلی یا عدنانیان که در حجاز، نجد و سرزمین‌های میانی جزیره عربستان سکونت داشتند. قبایل معروف عرب شاخه‌هایی دانسته شده‌اند که به این دو شاخه بازمی‌گردند.

در حدیثی از پیامبر آمده است که ایمان و حکمت یمانی است و آسیاى اسلام بر نسل قحطان دور می‌زند و جفا و قساوت در نسل عدنان است. همچنین در این روایت، حمیر رأس عرب و سید آنان، مذحج سید و سرور عرب، ازد سرور و سردار عرب و همدان رأس عرب معرفی شده‌اند. در روایتی دیگر از پیامبر آمده است: «خداوندا غفار را، که بزرگوارترین قبیله عرب در جاهلیت و اسلام است، عزت بخش.» (کنزالعمال، حدیث ۳۳۹۶۵)

در حدیثی دیگر از پیامبر، کنانه زیور عرب، تمیم ارکان عرب، بنی اسد سخنوران عرب و قیس شجاعان عرب معرفی شده‌اند. همچنین در حدیثی دیگر، پیامبر قبیله غفار را به بزرگی یاد کرده و فرموده است: «خدا غفار را رحمت کند.» (کنز، حدیث ۳۳۹۷۱)

در حدیث دیگری از پیامبر، اشعریان مورد ستایش قرار گرفته‌اند و درباره آنان آمده است که از نبرد نمی‌گریزند. (کنز، حدیث ۵۶۱۲)

قبایل قریش

از علی بن ابی‌طالب درباره اوصاف قبایل قریش سؤال شد. او درباره بنی مخزوم، که تیره‌ای از قریش بودند، گفت که آنان گل خوش‌بوی قریش‌اند و گفت‌وگو با مردانشان و ازدواج با زنانشان خواستنی است. درباره بنی عبد شمس نیز آنان را دوربین‌ترین و غیرتمندترین تبار قریش در حمایت از افراد تحت حمایت خود دانست. درباره بنی هاشم نیز آنان را در سخاوت نسبت به آنچه در اختیار دارند و جوانمردی در جان دادن در راه هدف برتر دانست. در این روایت، بنی عبد شمس از نظر شمار افراد، مکر و خدعه و بدرفتاری دارای برتری دانسته شده و بنی هاشم در فصاحت، خیرخواهی و جمال و زیبایی برتر معرفی شده‌اند. (نهج، حکمت ۱۱۶)

از علی بن موسی الرضا نقل شده است که پیامبر چهار قبیله، یعنی انصار، عبد قیس، اسلم و بنی تمیم را دوست می‌داشت و بنی امیه، بنی حنیفه، ثقیف و بنی هذیل را دشمن می‌داشت. همچنین در این روایت آمده است که هر قبیله‌ای نجیبی دارد، جز بنی امیه. (بحار، ج ۳۱۴ و ۲۲)

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «قبیله». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.