خمس: تفاوت میان نسخهها
پرش به ناوبری
پرش به جستجو
بدون خلاصۀ ویرایش |
(ابرابزار) |
||
| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''خمس'''، از مباحث مهم [[فقهی]] و از منابع مالی و درآمدهای عمومی مسلمانان است که مصارف خاصی دارد. معنای لغوی آن به معنای یک پنجم (< | '''خمس''' اصطلاحی فقهی در اسلام است و آن یکپنجم مالی است که در موارد مشخص، طبق [[آیه ۴۱ سوره انفال]] و [[حدیث|روایات]]، پرداخت آن [[واجب]] میشود. [[شیعه]] هفت مورد را مشمول خمس میداند، از جمله غنایم جنگی، معدن، گنج، غوص، سود سالانه، مال حلال مخلوط به حرام و زمینِ خریداریشده توسط ذمی. اختلافهایی میان مذاهب دربارهٔ مصادیق و نصاب وجود دارد. دربارهٔ مصرف خمس نیز دیدگاهها متفاوت است؛ در [[فقه شیعه]] نصف خمس در اختیار [[امام]] و نصف دیگر ویژه نیازمندان [[بنیهاشم]] است. | ||
== معنای لغوی و اصطلاحی == | |||
خمس، از مباحث مهم [[فقهی]] و از منابع مالی و درآمدهای عمومی مسلمانان است که مصارف خاصی دارد. معنای لغوی آن به معنای یک پنجم است.{{پنک|طبسی|۱۳۹۰|ص=۱۴۹}} خُمس در لغت به معنای یکپنجم است و در اصطلاح فقهی به آن بخش از مال گفته میشود که مسلمان، طبق شرایط خاص، باید یکپنجم آن را در مصارف معیّن شرعی بپردازد.<ref>{{پک|اختری|۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=خمس}}</ref> | |||
== در منابع اسلامی == | |||
اصلیترین دلیل قرآنی خمس، آیه ۴۱ سوره انفال است: «وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ…». همچنین احادیث فراوانی از [[پیامبر اسلام]] و [[امامان شیعه]] دربارهٔ مصادیق خمس و موارد مصرف آن نقل شده است. در این آیه تنها از «[[غنیمت]]» نام برده شده است. اگر غنیمت را مخصوص اموال بهدستآمده در جنگ با [[کافر حربی]] بدانیم، آیه نمونهای از اموال مشمول خمس را بیان کرده و تفصیل موارد دیگر در سنت آمده است. اما اگر غنیمت را ــ مطابق برخی منابع لغت و روایات ــ به معنای مطلق سود و فایده بدانیم، آیه شامل همه اموالی میشود که خمس در آنها واجب است.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=خمس}}</ref> | |||
=== در فقه شیعی === | |||
شیعه خمس را در هفت مورد واجب میداند:<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=خمس}}</ref> | |||
# غنایم دارالحرب: مالی که در جنگ با کافر حربی به دست آید. دربارهٔ این مورد اجماع میان مذاهب اسلامی وجود دارد. | |||
# معدن: هر آنچه از زمین استخراج شود و ارزش مالی داشته باشد؛ مانند طلا، نقره، مس، نفت، سرب، گوگرد و…. شرط وجوب در فقه شیعه رسیدن به نصاب (۲۰ دینار طلا یا ۲۰۰ درهم نقره) است. مذاهب اهل سنت دربارهٔ نصاب اختلاف دارند. | |||
# گنج: مالی که در زیر زمین یافت شود و صاحب آن شناخته نباشد. شیعه آن را مشروط به نصاب میداند؛ اهل سنت بدون اشتراط نصاب خمس آن را واجب میدانند. | |||
# غوص: مال استخراجشده از دریا مانند مروارید و مرجان، به شرط رسیدن ارزش پس از هزینهها به حدّ یک دینار طلا. اهل سنت در این مورد خمس را واجب نمیدانند. | |||
# ارباح مکاسب: سود سالیانهای که از تجارت، زراعت، صنعت یا هر راه حلال دیگر حاصل میشود و بیش از هزینه سالانه باشد. | |||
# مال حلالِ مخلوط به حرام: در صورتی که مقدار حرام و صاحب آن ناشناخته باشد. | |||
# زمینی که کافر ذمی از مسلمان بخرد: که در این صورت خمس زمین بر ذمی واجب است. | |||
سه مورد اخیر از مختصات فقه شیعه است.<ref>{{پک|اختری|۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=خمس}}</ref> | |||
== مصارف خمس == | |||
برداشت مذاهب دربارهٔ تقسیم خمس غنایم چنین است:<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=خمس}}</ref> | |||
# [[شافعی]] و [[حنبلی]]: خمس را به پنج بخش تقسیم میکنند: سهم رسول، سهم ذویالقربی (منسوبان پدری هاشم بن عبد مناف)، سهم یتیمان، سهم مساکین و سهم ابنالسبیل. | |||
# [[حنفی]]: سهم پیامبر پس از وفات او ساقط است و ذویالقربی تنها در صورت فقر دریافت میکنند، نه به دلیل قرابت. | |||
# [[مالکی]]: مصرف خمس را بر عهده امام مسلمین میدانند که هرگونه صلاح بداند هزینه میکند. | |||
# [[امامیه]]: نصف خمس (سهم خدا، رسول و ذویالقربی) در اختیار امام یا نایب اوست تا در مصالح لازم هزینه کند؛ نیم دیگر ویژه یتیمان، مساکین و مسافران درمانده از بنیهاشم است و به غیر آنان داده نمیشود.<ref>{{پک|1=اختری|2=۱۳۹۰|ک=دایرةالمعارف جامع اسلامی|ف=خمس}}</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۷: | خط ۳۱: | ||
=== منابع === | === منابع === | ||
* {{یادکرد ژورنال|ژورنال=دانشنامه جهان اسلام|جلد=16|نام=نجم الدین|نام خانوادگی=طبسی|عنوان=خمس|سال=1390}} | * {{یادکرد ژورنال|ژورنال=دانشنامه جهان اسلام|جلد=16|نام=نجم الدین|نام خانوادگی=طبسی|عنوان=خمس|سال=1390}} | ||
* {{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=اختری|نام=عباسعلی|پیوند نویسنده=|ویراستار=|مقاله=خمس|دانشنامه=[[دایرةالمعارف جامع اسلامی]]|عنوان جلد=دایرةالمعارف جامع اسلامی|سال=۱۳۹۰|ناشر=آرایه|مکان=تهران}} | |||
{{شیعه-افقی}} | {{شیعه-افقی}} | ||
| خط ۱۲: | خط ۳۷: | ||
{{درجهبندی|نیازمند پیوند=خیر|نیازمند رده=خیر|نیازمند جعبه اطلاعات=بله|نیازمند تصویر=بله|نیازمند استانداردسازی=خیر|نیازمند ویراستاری=خیر|مقابله نشده با دانشنامهها=تاحدودی|تاریخ خوبیدگی=|تاریخ برگزیدگی=|توضیحات=}} | {{درجهبندی|نیازمند پیوند=خیر|نیازمند رده=خیر|نیازمند جعبه اطلاعات=بله|نیازمند تصویر=بله|نیازمند استانداردسازی=خیر|نیازمند ویراستاری=خیر|مقابله نشده با دانشنامهها=تاحدودی|تاریخ خوبیدگی=|تاریخ برگزیدگی=|توضیحات=}} | ||
[[رده:خمس| ]] | |||
[[رده:احکام فقهی اسلام]] | [[رده:احکام فقهی اسلام]] | ||
[[رده:اصطلاحات احکام اسلامی]] | [[رده:اصطلاحات احکام اسلامی]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۰ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۱۷
خمس اصطلاحی فقهی در اسلام است و آن یکپنجم مالی است که در موارد مشخص، طبق آیه ۴۱ سوره انفال و روایات، پرداخت آن واجب میشود. شیعه هفت مورد را مشمول خمس میداند، از جمله غنایم جنگی، معدن، گنج، غوص، سود سالانه، مال حلال مخلوط به حرام و زمینِ خریداریشده توسط ذمی. اختلافهایی میان مذاهب دربارهٔ مصادیق و نصاب وجود دارد. دربارهٔ مصرف خمس نیز دیدگاهها متفاوت است؛ در فقه شیعه نصف خمس در اختیار امام و نصف دیگر ویژه نیازمندان بنیهاشم است.
معنای لغوی و اصطلاحی
خمس، از مباحث مهم فقهی و از منابع مالی و درآمدهای عمومی مسلمانان است که مصارف خاصی دارد. معنای لغوی آن به معنای یک پنجم است.[۱] خُمس در لغت به معنای یکپنجم است و در اصطلاح فقهی به آن بخش از مال گفته میشود که مسلمان، طبق شرایط خاص، باید یکپنجم آن را در مصارف معیّن شرعی بپردازد.[۲]
در منابع اسلامی
اصلیترین دلیل قرآنی خمس، آیه ۴۱ سوره انفال است: «وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ وَابْنِ السَّبِیلِ…». همچنین احادیث فراوانی از پیامبر اسلام و امامان شیعه دربارهٔ مصادیق خمس و موارد مصرف آن نقل شده است. در این آیه تنها از «غنیمت» نام برده شده است. اگر غنیمت را مخصوص اموال بهدستآمده در جنگ با کافر حربی بدانیم، آیه نمونهای از اموال مشمول خمس را بیان کرده و تفصیل موارد دیگر در سنت آمده است. اما اگر غنیمت را ــ مطابق برخی منابع لغت و روایات ــ به معنای مطلق سود و فایده بدانیم، آیه شامل همه اموالی میشود که خمس در آنها واجب است.[۳]
در فقه شیعی
شیعه خمس را در هفت مورد واجب میداند:[۴]
- غنایم دارالحرب: مالی که در جنگ با کافر حربی به دست آید. دربارهٔ این مورد اجماع میان مذاهب اسلامی وجود دارد.
- معدن: هر آنچه از زمین استخراج شود و ارزش مالی داشته باشد؛ مانند طلا، نقره، مس، نفت، سرب، گوگرد و…. شرط وجوب در فقه شیعه رسیدن به نصاب (۲۰ دینار طلا یا ۲۰۰ درهم نقره) است. مذاهب اهل سنت دربارهٔ نصاب اختلاف دارند.
- گنج: مالی که در زیر زمین یافت شود و صاحب آن شناخته نباشد. شیعه آن را مشروط به نصاب میداند؛ اهل سنت بدون اشتراط نصاب خمس آن را واجب میدانند.
- غوص: مال استخراجشده از دریا مانند مروارید و مرجان، به شرط رسیدن ارزش پس از هزینهها به حدّ یک دینار طلا. اهل سنت در این مورد خمس را واجب نمیدانند.
- ارباح مکاسب: سود سالیانهای که از تجارت، زراعت، صنعت یا هر راه حلال دیگر حاصل میشود و بیش از هزینه سالانه باشد.
- مال حلالِ مخلوط به حرام: در صورتی که مقدار حرام و صاحب آن ناشناخته باشد.
- زمینی که کافر ذمی از مسلمان بخرد: که در این صورت خمس زمین بر ذمی واجب است.
سه مورد اخیر از مختصات فقه شیعه است.[۵]
مصارف خمس
برداشت مذاهب دربارهٔ تقسیم خمس غنایم چنین است:[۶]
- شافعی و حنبلی: خمس را به پنج بخش تقسیم میکنند: سهم رسول، سهم ذویالقربی (منسوبان پدری هاشم بن عبد مناف)، سهم یتیمان، سهم مساکین و سهم ابنالسبیل.
- حنفی: سهم پیامبر پس از وفات او ساقط است و ذویالقربی تنها در صورت فقر دریافت میکنند، نه به دلیل قرابت.
- مالکی: مصرف خمس را بر عهده امام مسلمین میدانند که هرگونه صلاح بداند هزینه میکند.
- امامیه: نصف خمس (سهم خدا، رسول و ذویالقربی) در اختیار امام یا نایب اوست تا در مصالح لازم هزینه کند؛ نیم دیگر ویژه یتیمان، مساکین و مسافران درمانده از بنیهاشم است و به غیر آنان داده نمیشود.[۷]
پانویس
ارجاعات
منابع
- طبسی، نجم الدین (۱۳۹۰). «خمس». دانشنامه جهان اسلام. ۱۶.
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «خمس». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.
