بلقیس

بلقیس، که از او در منابع اسلامی با عنوان ملکه سبأ یاد شده، فرمانروای یمن بود که پس از سلطه بر کشورش، به دعوت سلیمان به یکتاپرستی گروید و بنا بر روایات اسلامی، همسر وی شد. پیکر او پس از مرگ در تدمر به خاک سپرده شد و در عهد خلافت ولید بن عبدالملک بنایی بر آرامگاهش ساخته شد.

پیشینه و ریشه نام بلقیس

ریشه نام بلقیس به درستی مشخص نیست. دیدگاه‌های مختلفی در این زمینه مطرح شده‌ است:

• برخی آن را برگرفته از واژه‌ای یونانی به معنای «دختر باکره» یا «همخوابه» دانسته و معادل‌هایی در زبان‌های آرامی و عبری برای آن ذکر کرده‌اند.
• برخی دیگر ریشه یونانی آن را به معنای نوعی آلت موسیقی می‌دانند و معادل‌هایی در زبان‌های سومری، اکدی-بابلی و لاتین برمی‌شمارند.
• گروهی نیز معتقدند این نام برگرفته از واژه اوستایی «پَئیری‌کا» در دوره هخامنشی است که بعدها در فارسی به صورت «پری» درآمده و از طریق زبان عبری وارد عربی شده و به شکل «بلقیس» درآمده است.

  نشوان بن سعید حمیری، نام بلقیس را مانند «حضرموت» مرکب از دو جزء دانسته و آن را در اصل «بل-قیاس» خوانده است.

زندگی

بلقیس، دختر هدهاد بن شرحبیل، از خاندان بنی‌یعفر بن سکسک و از تبار حمیر، ملکه سرزمین سبأ در جنوب یمن بود. او پس از پدرش، فرمانروایی بر مأرب را بر عهده گرفت. در ادامه، عمرو بن ابرهه، معروف به ذوالاذعار و حاکم غمدان، برای تصرف قلمرو او حرکت کرد. بلقیس ابتدا گریخت، اما سرانجام به دست سپاهیان ذوالاذعار اسیر شد. او توانست وی را در حالت مستی غافلگیر کرده و به قتل برساند و بدین‌سان بر تمامی سرزمین یمن مسلط شود و سبأ را به پایتخت خود بدل سازد.

در ادامه، سلیمان پیامبر که به‌گفته روایات بر مرکب باد سفر می‌کرد، به مناطق حجاز و یمن آمد. با آگاهی‌ای که از طریق هدهد از وضعیت بلقیس به‌دست آورد، او را به پرستش خدای یگانه فرا خواند، زیرا مردم یمن در آن زمان خورشیدپرست بودند. بلقیس به دعوت سلیمان پاسخ مثبت داد و پس از آن، به استقبال وی رفت. در برخی روایات آمده است که سلیمان او را به همسری گرفت و این ازدواج حدود هفت سال و چند ماه ادامه داشت. پس از مرگ، پیکر بلقیس را در تدمر به خاک سپردند.

در دوره خلافت ولید بن عبدالملک، گفته شده که تابوت بلقیس کشف شد و به فرمان خلیفه، آن را در جای خود قرار دادند و بنایی سنگی بر فراز آن ساختند.

داستان بلقیس و سلیمان در متون مقدس

در عهد عتیق: ملکه سبا پس از شنیدن اخبار حکمت و دانش سلیمان، به قصد آزمودن او، با همراهان و هدایای بسیار به اورشلیم رفت. پس از گفت‌وگو و آگاهی از دانش سلیمان، به بزرگی او اقرار کرد و بازگشت.

در قرآن: داستان با جست‌وجوی سلیمان توسط هدهد آغاز می‌شود. هدهد پس از غیبتی طولانی، از ملکه‌ای در سرزمین سبا خبر می‌دهد که مردمش خورشیدپرستی می‌کنند. سلیمان نامه‌ای با سرآغاز «بسم‌الله الرحمن الرحیم» برای او می‌فرستد و او را به تسلیم در برابر خدا فرا می‌خواند. ملکه پس از مشورت با بزرگان قوم، که پیشنهاد جنگ می‌دادند، تصمیم به ارسال هدایایی برای سلیمان می‌گیرد. سلیمان هدایا را نمی‌پذیرد و با پیام تهدیدآمیزی او را به نزد خود می‌خواند. هنگامی که بلقیس به دربار سلیمان می‌آید، پیش از ورودش، تخت پادشاهی او به اذن خدا و به دست یکی از یاران سلیمان (که در روایات گاه آصف بن برخیا، خضر یا جبرئیل دانسته شده‌است) به دربار آورده می‌شود. همچنین کف قصر شیشه‌ای و شفاف است و بلقیس آن را آب می‌پندارد و لباس خود را بالا می‌زند. با این آزمایش‌ها، بلقیس به نادانی خود پی برده و به خدا ایمان می‌آورد.

بلقیس در روایات و تاریخ‌نگاری اسلامی

داستان ملکه سبا در روایات اسلامی با جزئیات بیشتری شرح داده شده است. در این روایات در نسب بلقیس گفته شده که او دختر «هَدهاد بن شَرحبیل بن مالک» از قبیله حمیر بود. برخی روایات نیز یکی از والدین او را از جنیان دانسته‌اند. گزارش‌هایی درباره چگونگی به حکومت رسیدن او، ثروت فراوان و توصیف تخت (عرش) مجلل او وجود دارد.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «بلقیس». دایره‌المعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.