خشونت خانگی در اسلام

خشونت در لغت به معانی درشتی، غلظت، خشم، زبری و تندی به‌کار رفته است. در کاربرد مفهومی، خشونت به استفاده از زور، قدرت یا نیرو برای تحمیل اراده اطلاق می‌شود. در تفکیک مفاهیم مرتبط، میان «قدرت»، «زور» و «خشونت» تمایز قائل می‌شوند. قدرت ویژگی فردی محسوب نمی‌شود، بلکه به یک گروه تعلق دارد و تنها تا زمانی وجود دارد که اعضای آن گروه در کنار یکدیگر باقی بمانند. در تعریفی دیگر، خشونت به هرگونه حمله یا اقدام غیرقانونی علیه آزادی‌هایی گفته می‌شود که جامعه به‌صورت رسمی یا ضمنی برای اعضای خود به رسمیت شناخته است. در این تعریف، منظور از آزادی صرفاً آزادی‌های فردی در ابعاد مختلف آن است و تعرض به سایر حقوق طبیعی و فطری، در چارچوب این برداشت خاص، لزوماً خشونت تلقی نمی‌شود.

مفهوم خشونت

مفهوم خشونت را می‌توان در دو معنای خاص و عام بررسی کرد. در معنای خاص، خشونت به اقداماتی اطلاق می‌شود که با هدف تحمیل اراده، سرکوب یا حذف مخالفان و از طریق روش‌های غیرمنطقی، غیرقانونی و مغایر با شیوه‌های انسانی صورت می‌گیرد. این نوع خشونت می‌تواند شامل برخوردهای خشن در حوزه‌های اعتقادی و مذهبی یا اقداماتی باشد که با آسیب رساندن به جان و مال دیگران همراه است.در معنای عام، خشونت گاه به رفتارهایی اطلاق می‌شود که در آن فرد در حوزه دین یا قانون رویکردی سخت‌گیرانه و غیرمسامحه‌آمیز اتخاذ می‌کند و بر پایبندی به اصول دینی و اعتقادی خود تأکید دارد. در برخی دیدگاه‌ها، این نوع رویکرد به‌عنوان «خشونت قانونی» توصیف شده است.

مفاهیم اخلاقی

عدم خشونت به‌عنوان یکی از مفاهیم اخلاقی، در متون دینی به پیامبران، معصومین و برخی اندیشمندان نسبت داده شده است و از آن به‌عنوان رویکردی یاد می‌شود که در آن، اولویت‌بندی امور بر اساس اهم و مهم صورت می‌گیرد. در منابع تاریخی و دینی اسلامی، دوری از خشونت به‌عنوان یکی از ویژگی‌های منسوب به پیامبر اسلام، محمد بن عبدالله، معرفی شده است. در قرآن کریم نیز مسلمانان به پذیرش صلح و پرهیز از درگیری فراخوانده شده‌اند. در آیهٔ «اُدْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً» (بقره: ۲۰۸)، مؤمنان به ورود کامل در «سِلم» دعوت می‌شوند که در تفاسیر قرآنی از آن به صلح، سازش و پرهیز از نزاع تعبیر شده است. برخی مفسران «سِلم» را مفهومی گسترده‌تر از صرفِ عدم خشونت دانسته‌اند که ابعاد اجتماعی و رفتاری گسترده‌تری را در بر می‌گیرد. دینی که توسط پیامبر اسلام ارائه شد، دارای مجموعه‌ای از آموزه‌هاست که گسترش آن را در مناطق مختلف جهان تسهیل کرده است. در میان این آموزه‌ها، تأکید بر مدارا، نرم‌خویی و پرهیز از خشونت از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این اصل که در آیات قرآن بر آن تأکید شده، از عوامل مؤثر در شکل‌گیری و توسعه جوامع مسلمان و موفقیت آنان در حوزه‌های گوناگون دانسته می‌شود. برخی آیات به شرح زیر می‌باشد:

• آیات عفو: در قرآن، آیاتی وجود دارد که بر «عفو» و پرهیز از مقابله به مثل تأکید دارند. این آیات، گذشت را به‌عنوان یکی از شیوه‌های مواجهه با نادرستی‌ها مطرح می‌کنند و در تفسیرهای اسلامی، عفو به‌عنوان یکی از مصادیق پرهیز از خشونت دانسته شده است. در این زمینه، در آیه‌ای از قرآن آمده است: «وَأَن تَعفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلَا تَنسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ» (بقره: ۲۳۷)؛ که در آن، عفو به‌عنوان رفتاری نزدیک‌تر به تقوا معرفی شده و بر حفظ نیکوکاری در روابط اجتماعی تأکید شده است.
• آیات دعوت کننده به صلح و آشتی: در قرآن، صلح و آشتی به‌عنوان یکی از رویکردهای مطلوب در روابط اجتماعی معرفی شده است. در منابع تفسیری اسلامی، این آموزه‌ها در چارچوب پرهیز از خشونت و کاهش تعارض‌های اجتماعی تفسیر می‌شوند.بر اساس این دیدگاه، آیات متعددی بر ترجیح صلح بر درگیری و دعوت به همزیستی مسالمت‌آمیز تأکید دارند. از جمله در آیه‌ای خطاب به مؤمنان آمده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً» (بقره: ۲۰۸)؛ که در آن، مؤمنان به پذیرش کامل صلح فراخوانده شده‌اند.

پرهیز از خشونت در اسلام

در آموزه‌های اسلامی، پرهیز از خشونت و رفتار مهربانانه به‌عنوان یکی از ویژگی‌های اخلاقی برجسته مورد تأکید قرار گرفته است. پیامبر اسلام در تعاملات اجتماعی و رهبری جامعه، به خوش‌اخلاقی و نرم‌خویی توصیه شده‌اند. یکی از آیات قرآن که به این موضوع اشاره دارد، آیه ۱۵۹ سوره آل‌عمران است: «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ»در تفسیر این آیه آمده است که لطف و رحمت خداوند باعث شده است که پیامبر با مردم مهربان و نرم‌خو باشد و اگر او خشن یا سخت‌دل بود، مردم از اطراف او پراکنده می‌شدند. این آیه، ضمن اشاره به اهمیت اخلاق و مدارا در روابط اجتماعی، به استراتژی رهبری پیامبر در مدیریت جامعه و گروه‌های مختلف مسلمان نیز دلالت دارد.با توجه به زمینه نزول آیه، برخی مفسران آن را مرتبط با جنگ احد دانسته‌اند. در این واقعه، برخی از مسلمانان در جریان نبرد از صحنه فرار کرده بودند و پس از بازگشت، از رفتار خود پشیمان بودند و نزد پیامبر عذرخواهی کردند. آیه مذکور به پیامبر دستور می‌دهد که با مردم مدارا کرده و عفو عمومی روا دارد و به این ترتیب، پرهیز از خشونت و تمرکز بر نرم‌خویی و گذشت در مواجهه با خطاهای پیروان تأکید می‌شود.

پیام‌ها:

• نرمش و مدارا با مردم: به عنوان یکی از ویژگی‌های الهی معرفی شده است: «فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ». این رفتار نشان‌دهنده اهمیت برخورد مهربانانه و متواضعانه در روابط انسانی است.

• نظام حکومتی اسلامی: بر اساس آموزه‌های اسلامی، نظام حکومتی بر پایه محبت و ارتباط نزدیک با مردم بنا شده است. این اصل، تأکید بر اهمیت انعطاف و رحمت در رهبری دارد.
• رهبری همراه با عفو و عطوفت:رهبری و مدیریت صحیح، با عفو و مدارا همراه است: «فَاعْفُ عَنْهُمْ». برخورد نرم و گذشت نسبت به افراد، از مؤلفه‌های مهم رهبری الهی شمرده می‌شود
• پذیرش خطاکاران پشیمان: افراد خطاکار و گنهکار که پشیمان و شرمنده هستند، باید مورد پذیرش و جلب توجه قرار گیرند: «فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شَاوِرْهُمْ». این آیه نشان‌دهنده اهمیت مشورت، بخشش و جذب افراد به مسیر اصلاح است.