حسن خلق

کاربرد اخلاق در تمام زمینه ها حیاتی است

حسن خلق به عنوان یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین فضایل اخلاقی در دین اسلام، نقش بسزایی در روابط انسانی و تعاملات اجتماعی دارد. این ویژگی نه تنها به فرد کمک می‌کند تا در جامعه‌ای سالم و محبت‌آمیز زندگی کند، بلکه به تقویت پیوندهای اجتماعی و ایجاد فضایی پر از محبت و دوستی نیز می‌انجامد.

تعریف اصطلاحی

حسن خلق اصطلاحی اخلاقی به معنای خوی خوش و اخلاق و برخورد نیکو با دیگران و از فضایل اخلاقی که در روایات معصومین ستایش شده است. دین اسلام، همواره پیروان خود را به نرمخویی و ملایمت در رفتار با دیگران دعوت می کند و آنان را از درشتی و تندخویی باز می دارد. پیامبر اسلام محبوب‌ترین مردم در پیشگاه خداوند متعال را خوش‌اخلاق‌ترین آنان معرفی می‌کند: «أحبکم الی الله أحسنکم اخلاق».

از امام صادق درباره حسن خلق پرسیدند، ایشان فرمودند: «حسن خلق آن است که رفتار خود را آمیخته با نرمش و محبت کنی و با چهره گشاده برادر مسلمانت را ملاقات نمایی».

ویژگی‌های افراد خوش‌اخلاق

حسن خلق و گشاده‌رویی از بارزترین صفاتی است که در معاشرت های اجتماعی باعث نفوذ محبت شده و در تأثیر سخن اثری شگفت‌انگیز دارد. به همین جهت خدای مهربان، پیامبران و سفیران خود را انسان هایی عطوف و نرمخو قرار داد تا بهتر بتوانند در مردم اثر گذارند و آنان را به سوی خود جذب نمایند. کسانی که بهترین اخلاق را دارند، متواضعند و با دیگران الفت می‌گیرند و مردم نیز با آن‌ها الفت می‌گیرند.

عناصر حسن خلق

حسن خلق شامل نرمش و مدارا، گشاده‌رویی، زبان خوب و اظهار محبت می‌شود. حسن خلق موجب محبت و منشأ مروت و جوانمردی است.

اخلاق خوب به دو نوع «محاسن اخلاق» و «مکارم اخلاق» تقسیم می‌شود. منظور از محاسن اخلاق خوی‌هایی است که حسن اجتماعی و عرفی داشته، مایه بهزیستی و تحکیم روابط اجتماعی می‌باشد. نیز مردم را به ادب و احترام متقابل واداشته و با ایجاد مهر و محبت، به زندگی نشاط می‌بخشد. در مقابل، مکارم اخلاق صفاتی است که به انسان کرامت و بزرگواری بخشیده و موجب تعالی و کمال روحی وی می‌شود و در سطحی بالاتر از قضاوت عرف و دید اجتماعی می‌باشد.

تقسیم یادشده را می‌توان از سخنی از امام علی که هر دو عنوان یادشده در آن به کار رفته نتیجه گرفت. آن حضرت می‌فرماید: «ذللوا اخلاقکم بالمحاسن و قودوها الی المکارم».

پرورش حسن خلق

بدیهی است که خوشرفتاری مؤمنان با یکدیگر، یکی از ارزش های والای اخلاقی به حساب می آید. مسلمانان باید نسبت به عموم امّت، مهربان و دلسوز باشند، با آنان خوشرفتاری نمایند، به کمکشان بشتابند، در غم و شادی مردم سهیم باشند و با چهره ای متبسم، مؤدّب و خوشرویی با آنان رو به رو شوند و از این راه سبب ترویج حسن خلق و پیوند با مردم شوند. به‌طور طبیعی، برخی افراد خوش‌اخلاقند و برخی با تمرین می‌توانند حسن خلق را در خود زنده کنند.

آیات قرآن و روایات اهل بیت نشان می دهد که چه بسیار مردمی که محروم از عباداتی چون نماز و روزه و حج و زکات بودند، ولی به خاطر دارا بودن برخی از حسنات اخلاقی توفیق خدا رفیقشان شد و آنان را از گمراهی و انحراف و سردرگمی نجات داد و به گردونه عبادت و بندگی حق وارد کرد و سبب نجات آنان از زندان هوای نفس و اسارت شیطان شد تا جایی که به جبران گذشته برخاستند و توبه نصوح به جای آوردند و عبادات از دست رفته را قضا کردند و خود را به آمرزش و مغفرت حق رساندند و در دریای رحمت واسعه الهی غرق شدند و چه بسیار مردمی که اهل نماز و روزه بودند و گاهی بر سجاده تهجد شبانه می نشستند و جمعه و جماعات را ترک نمی کردند ولی به خاطر آلوده بودن به رذایل اخلاقی از سعادت ابدی و خوشبختی دائمی محروم شدند و عبادتشان به قول قرآن تباه و بی اثر و ضایع شد و چون غباری در برابر باد به هوا پراکنده گشت و مورد خشم حق قرار گرفتند و رضا و خشنودی دوست را از دست نهادند و قدم به قدم از خدا دور شدند و نهایتاً عذاب الهی را برای خود خود خریدند و به کنج ذلت و خواری و بیچارگی و بدبختی خزیدند!

عواقب بداخلاقی

در مقابل، بداخلاقی مذموم است و زشت‌خویی مانع از پذیرش توبه می‌شود؛ زیرا بدخلق به گناهی بدتر از گذشته دچار می‌شود.