آیه لیلة‌المبیت

آیه لیلة‌المبیت

مشخصات قرآنی
نام آیه	آیهٔ شِراء
نام سوره	بقره
سال نزول	۹ هجری قمری
محل نزول	مدینه
شأن نزول	خوابیدن علی در بستر پیامبر در لیلة المبیت
اطلاعات دیگر
شماره کلمه	۱۴
شماره حرف	۶۷

آیه لیلة المَبیت به واقعه لیلة المبیت مربوط می‌شود. در فرهنگ اسلامی این شب یکی از ملموس‌ترین فداکاری‌های علی برای محمد محسوب می‌شود. خوابیدن در بستر محمد در حالی که خطر جانی متوجه فرد خوابیده بود، عملاً به معنای پذیرش شهادت برای تحقق هدف بزرگتر یعنی حفظ جان محمد و فراهم آوردن زمینه هجرت موفقیت‌آمیز بود. به همین دلیل است که آیهٔ شِراء (بقره: ۲۰۷) در شأن این عمل ایشان نازل شد و ایشان را در زمره کسانی قرار داد که «جان خود را برای رضایت خداوند می‌فروشند».

متن و ترجمه آیه آیه ۲۰۷ سوره بقره

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ

و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می‌فروشد، و خدا نسبت به [این] بندگان مهربان است.

علت نامگذاری

کلمه “لیلة” (لَیْلَةٌ) در زبان عربی به معنای “شب” است.و «مَبیت» به معنای گذراندن شب در مکانی، در حال خواب یا بیداری است.آیه ۲۰۷ سوره بقره را به این دلیل «آیه لیلة المَبیت» (یا آیه شب هجرت) می‌نامند که به ماجرای خوابیدن علی در بستر محمد اشاره دارد.این آیه را آیه شراء (فروش) هم می‌خوانند؛ زیرا در آن، از معامله جان در برابر کسب خشنودی خدا سخن رفته است.

شأن نزول

بر اساس روایات شأن نزول و نقل‌های تاریخی، هنگامی که قبایل گوناگون قریش پس از درگذشت ابوطالب تصمیم گرفتند شبانه به خانه محمد حمله کرده و آن حضرت را به قتل رسانند، خداوند متعال با نزول آیه ۳۰ سوره انفال (وَإِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا…) پیامبر را از این توطئه آگاه ساخت.

در پی این توطئه، علی داوطلبانه اعلام آمادگی کرد که آن شب (معروف به لیلة المَبیت) در بستر محمد بخوابد تا جان ایشان حفظ شده و امکان خروج سلامت از مکه فراهم شود.

محمدحسین طباطبایی در تفسیر المیزان می‌فرمایند: «روایات بسیاری حکایت از این دارند که آیه شِراء [اشاره به آیه ۲۰۷ بقره که به معنای بیع و شراء نفس است] درخصوص لیلة المَبیت نازل شده است.»

محل نزول:این آیه در مدینه بر محمد نازل گردیده است.

نکات تفسیری آیه ۲۰۷ سوره بقره و واقعه لیلة المَبیت

این آیه، در مورد گروه خاصی از مردم (که در شأن نزول، مصداق آن علی هستند) صحبت می‌کند که در بالاترین سطح اطاعت و یقین قرار دارند؛ کسانی که در یک نقطه عطف تاریخی، حاضر شدند با بالاترین دارایی خود (جانشان) در یک معامله الهی شرکت کنند، تنها برای اینکه رضایت خدا را کسب کنند.این افراد در مقابل دسته دیگری قرار دارند که در آیات ۲۰۴ تا ۲۰۶ توصیفشان آمده است؛ یعنی افراد خودخواه، لجوج، معاند و منافقی که خود را خیرخواه نشان می‌دهند، اما هدفشان فساد است.به گفته علامه طباطبایی، سیاق این آیات نشان می‌دهد که مصادیق این دو گروه در زمان محمد وجود داشته‌اند.هرچند برخی جمله پایانی (وَاللهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ) را به رأفت الهی در حق فداکاران ترجمه کرده‌اند، اما بر اساس نظر علامه طباطبایی، منظور از «عباد» در اینجا، دیگر بندگان هستند که به سبب ایثار این گروه فداکار (صاحبان عمل آیه ۲۰۷)، مشمول رأفت الهی شده‌اند؛ و اساساً وجود بندگانی که جانشان را در راه رضای خدا تقدیم می‌کنند، خودش رأفت خدای سبحان در حق بندگان است.کتاب امالی به نقل از سجاد روایت کرده است که ایشان فرمودند: این آیه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ» در مورد علی نازل شده است، زمانی که ایشان در رختخواب محمد خوابیده بودند.

پانویس

منابع

• پایگاه جامع اطلاع‌رسانی امامت
• تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ناصر، تهران :دارالکتب اسلامیه.
• طباطبایی، علامه محمد حسین، ترجمه تفسیرالمیزان، ترجمهٔ سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
• طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن
• عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، تهران، المکتبة العلمیة الاسلامیة
• فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات، تهران، وزارت ارشاد، ۱۴۱۰ق. چاپ محمدعلی غروی اوردبادی، نجف ۱۳۵۴، چاپ افست قم، بی‌تا؛ همان، چاپ محمدکاظم، تهران ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
• المعجم الوسیط، مصر، قاهره، ۱۴۱۵ ق
• تفسیر جامع، مکارم شیرازی، ناصر، قم، ۱۳۹۰ ش