خدیجه

خَدِیجَة بِنْت خُوَیْلِد خَدیجه بنت خُوَیْلِد
متولد	۵۵۵ میلادی حجاز
وفات	۱۰ رمضان سال سوم قبل از هجرت ۶۱۹ میلادی (۶۴ سال) مکه
آرامگاه	جنت المعلی
محل زندگی	مکه
نژاد	عرب
عنوان	خدیجه کبری، ام‌المؤمنین
دوره	صدر اسلام
دین	اسلام
همسر(ها)	أبی هالة هند بن النباش بن زرارة التمیمی عتیق بن عائد مخزومی محمد بن عبدالله
فرزندان	هند بن ابی هاله قاسم بن محمد عبدالله بن محمد زینب بنت محمد رقیه بنت محمد ام‌کلثوم بنت محمد فاطمه زهرا
والدین	خویلد بن اسد فاطمه بنت زائده بن الاصم
خویشاوندان	هاله بنت خویلد (خواهر) ورقة بن نوفل (پسر عمو) زبیر بن عوام (برادر زاده)

خدیجه بنت خویلد (عربی: خَدِیجَة بِنْت خُوَیْلِد) اولین همسر محمد پیامبر اسلام بود. او از نام‌داران قبیله قریش در مکه و تاجری موفق بود. همه مسلمانان از خدیجه به عنوان ام المومنین یاد می‌کنند. در اسلام، خدیجه از زنان سرشناس و مهم به‌شمار می‌آید و در منابع تاریخی، خدیجه نخستین فرد یا نخستین زنی دانسته شده است که به محمد ایمان آورد. همچنین او به همراه آسیه، مریم و دخترش فاطمه چهار بانوی بهشتی هستند. وی به مدت ۲۵ سال همسر محمد بود.

تبار خدیجه بنت خویلد

پدر خدیجه، خویلد بن اسد بن عبدالعُزّی بن قُصَیّ بزرگ قبیله بود. بر اساس برخی از نقل‌ها، او در جنگ فجار درگذشت، اما به گفته برخی، به هنگام ازدواج خدیجه با محمد هنوز زنده بود و با موافقت او این ازدواج صورت گرفت. مادر خدیجه، فاطمه بنت زائده ابن اصم، از قبیله قریش بود.

زندگی

دربارهٔ زندگی او در دوران پیش از اسلام و قبل از ازدواج با محمد اطلاعات کمی در منابع تاریخی موجود است. براساس اغلب منابع، خدیجه تاجر و ثروتمند مشهور عرب بوده و سرمایه خود را در تجارت به‌کار می‌برده است. او معمولاً با اشخاص و تاجران معتمد به‌عنوان کاروان‌سالار قرارداد مضاربه می‌بسته است تا از سوی او به تجارت بپردازند. به گزارش مورخان خدیجه زنی با اراده، متفکر، مقتدر، مدیر، شریف، کریم و خوش‌اخلاق بوده است که در زمان پیش از اسلام نیز به خاطر دارا بودن این ویژگی‌ها، در میان مردم شخصیتی برجسته و مورد احترام بوده است.

گفته شده است که او در دوران پیش از اسلام،‌ کتب مقدس را نیز مطالعه کرده و به پیامبران گذشته نیز آگاهی داشته است.

ازدواج‌ها

جعفر مرتضی عاملی، پژوهشگر شیعه، در بررسی گزارش‌های تاریخی مربوط به ازدواج خدیجه پیش از ازدواج با پیامبر اسلام، در صحت روایت‌های مشهور تردید می‌کند. در منابع تاریخی متداول ادعا شده است که خدیجه پیش از این ازدواج، با دو مرد ازدواج کرده و از آنان فرزندانی داشته است، اما مرتضی عاملی با اشاره به اختلاف‌های فراوان در جزئیات این گزارش‌ها، از جمله نام همسران، ترتیب ازدواج‌ها و وضعیت فرزندان منسوب، احتمال می‌دهد که بخشی از این روایت‌ها متأثر از عوامل غیرتاریخی، از جمله زمینه‌های سیاسی، شکل گرفته باشد. او بدون ورود به جزئیات اختلافی، این پراکندگی و ناسازگاری روایات را نشانه‌ای از ضعف اعتبار آن‌ها می‌داند. به‌گفته عاملی، برخی منابع کهن نقل کرده‌اند که خدیجه هنگام ازدواج با محمد باکره بوده است. همچنین گزارش‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد بزرگان و اشراف قریش خواستار ازدواج با خدیجه بودند، اما او این پیشنهادها را نپذیرفت و همین امر پس از ازدواجش با پیامبر موجب واکنش منفی زنان قریش شد. نویسنده استدلال می‌کند که با توجه به موقعیت اجتماعی خدیجه، پذیرفتن ازدواج با فردی غیرقریشی و هم‌زمان رد خواستگاران بانفوذ قریش، با ساختار اجتماعی مکه در آن دوره سازگار نیست. او همچنین این دیدگاه را که مجرد ماندن خدیجه تا زمان ازدواج با محمد امری ناممکن بوده، رد می‌کند و آن را با شرایط خانوادگی و اختیارات محدود ولیّ پس از درگذشت پدر خدیجه قابل توضیح می‌داند. در ادامه، عاملی به گزارش‌هایی درباره فرزندان منسوب به خدیجه می‌پردازد، از جمله ادعای کشته شدن یکی از فرزندان او در آغاز دعوت اسلامی. او این ادعا را با روایات معتبرتری که نخستین «شهیدان اسلام» را افراد دیگری معرفی می‌کنند، ناسازگار می‌داند و نتیجه می‌گیرد که این نقل‌ها نمی‌تواند دلیلی قطعی بر داشتن فرزند برای خدیجه باشد. در مقابل، روایتی مطرح می‌شود که بر اساس آن، زینب و رقیه دختران خواهر خدیجه بوده‌اند که پس از درگذشت والدینشان تحت سرپرستی او قرار گرفتند و بر پایه عرف رایج عرب، به محمد نسبت داده شدند. نویسنده اختلاف موجود در منابع درباره نسبت‌ها و نام‌ها را قرینه‌ای بر تقویت این برداشت جایگزین تلقی می‌کند.

درگذشت

منابع در خصوص تاریخ دقیق درگذشت خدیجه دچار اختلاف هستند. تمام منابع گزارش کرده‌اند که درگذشت ابوطالب و خدیجه در سال ۱۰ پس از بعثت صورت گرفته است اما تقدیم و تاخر آن محل اختلاف است. برخی منابع مدعی هستند که خدیجه ۵ هفته قبل از درگذشت ابوطالب درگذشته است. در دیگر کتب تاریخی آمده است خدیجه ۱ ماه و ۵ روز بعد از ابوطالب درگذشت و ابن‌قتیبه نیز درگذشت خدیجه را ۳ روز بعد از ابوطالب گزارش کرده است. همچنین ادعا شده است که خدیجه در اواخر رمضان ۱۰ پس از بعثت (دسامبر ۶۱۹ میلادی) و ابوطالب در اواسط شوال همان سال (ژانویه ۶۲۰ میلادی) درگذشته است. با این همه اکثر منابع ۳۵ روز فاصله بین این دو مرگ را گزارش کرده‌اند.

پس از درگذشت خدیجه، او را در قبرستان مکه (شمال غربی شهر) که بعدها جنت‌المعلی نام گرفت،‌ دفن کردند.

پیامدها

به گفته ویلیام مویر، اطلاعی دربارهٔ نحوهٔ ادامهٔ زندگی محمد با خانوادهٔ خدیجه و اینکه آیا بخشی از دارایی او را نگه داشته بود یا نه، در دست نیست. تنها نکته‌ای که ناظر به درگذشت خدیجه در منابع اسلامی پوشش داده شده است، ازدواج او با همسر بعدی خود، (بیوه‌ای ۵۰ ساله به نام سوده) در فاصله زمانی ۲ ماه بعد است.

پانویس

منابع

• محمود پور، محمد (۱۳۹۳). «خدیجه». دانشنامه جهان اسلام. بنیاد دائرة المعارف اسلامی.
• مرادی، عبدالحمید (۱۳۹۸). «خدیجه». دانشنامه بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
• مرتضی عاملی، جعفر (۱۴۲۶). الصحيح من سيرة النبي الأعظم. قم: موسسه علمی فرهنگی دار الحديث.
• Muir, William (1861). The Life Of Mahomet (به انگلیسی).