نبرد صفین

همچنین ببینید: فتنه اول و خلافت علی بن ابی طالب

نبرد صفین
بخشی از فتنه اول
نگاره‌ای از نبرد صفین در کتاب تاریخ نما
تاریخ ۱ صفر ۳۷ ه‍.ق – ۱۲ صفر ۳۷ ه‍.ق موقعیت صفین، شام نتایج حکمیت بین طرفین و شکل‌گیری خوارج
طرف‌های درگیر
حامیان علی بن ابی طالب	نیروهای متحد معاویة بن ابی‌سفیان و عمرو بن عاص
فرماندهان و رهبران
علی بن ابی طالب مالک اشتر عمار یاسر اویس قرنی † قیس بن سعد شمر بن ذی الجوشن عبدالله بن عباس محمد حنفیه هاشم بن عتبه ابوایوب انصاری عبدالله بن بدیل عدی بن حاتم احنف بن قیس اشعث بن قیس کندی	معاویة بن ابی‌سفیان عمروعاص مروان بن حکم نعمان بن بشیر عبیدالله بن عمر ولید بن عقبه حبیب بن مسلمه ضحاک بن قیس ذوالکلاع بن ناکور حوشب ذوظلیم بسر بن ارطات ابوالأعور سلمی حصین بن نمیر حسان بن مالک
قوا
۸۰٬۰۰۰	۱۲۰٬۰۰۰
تلفات و ضایعات
۲۵٬۰۰۰	۴۰٬۰۰۰

جنگ صفین از مهم‌ترین جنگ‌های زمان علی بن ابی‌طالب است که در محل صفین در مقابل معاویه صورت گرفت. معاویه که در زمان خلیفه دوم به ولایت شام منصوب شده بود، هنگامی که عزم راسخ علی بن ابی‌طالب را در عزل خویش دید به بهانه خونخواهی خلیفه سوم در صفین به نبرد با او پرداخت.

منطقه نبرد

صِفّین نام ناحیه‌ای در غرب عراق در کنار رود فرات، میان رقه و بالس است. این محل به سبب وقوع جنگ صفین میان علی بن ابی‌طالب و معاویه بن ابی‌سفیان در سال ۳۷ق در تاریخ اسلام شهرت یافته است.

رویدادها

جنگ صفین از مهم‌ترین جنگ‌های زمان علی بن ابی‌طالب است که در محل صفین در مقابل معاویه صورت گرفت. معاویه که در زمان خلیفه دوم به ولایت شام منصوب شده بود، هنگامی که عزم راسخ علی بن ابی‌طالب را در عزل خویش دید به بهانه خونخواهی خلیفه سوم در صفین به نبرد با او پرداخت. علی بن ابی‌طالب برای این مقابله از عراق به سوی شام حرکت کرد.

از مهم‌ترین وقایع این جنگ واقعه قرآن بر سر نیزه کردن سپاه معاویه است. هنگامی که معاویه که در شرف شکست بود و مالک اشتر در چند قدمی خیمه معاویه بود، عمرو عاص پیشنهاد قرآن بر سر نیزه کردن را به معاویه داد تا بدین شکل باعث فریب سپاه علی شوند.

پس از پایان جنگ جمل، علی برای گرفتن بیعت از معاویه، جریر بن عبدالله بجلی را به شام فرستاد؛ اما معاویه که پیش‌تر مردم شام را برای مخالفت با علی آماده کرده بود، از بیعت خودداری کرد. گفته شده است که او برای تحریک افکار عمومی پیراهن خون‌آلود عثمان بن عفان و انگشتان بریدهٔ همسرش نائله را در مسجد دمشق آویخت و مردم را به خون‌خواهی عثمان فراخواند.

علی در اواخر سال ۳۶ق از کوفه به سوی شام حرکت کرد و در ۲۲ محرم سال ۳۷ق به صفین رسید. دو سپاه در این منطقه با یکدیگر روبه‌رو شدند و نبردی سخت میان آنان درگرفت. در آغاز، سپاه شام آب فرات را بر سپاه علی بست، اما نیروهای علی آب را بازپس گرفتند و با وجود این، علی اجازه نداد دشمن از آب محروم شود.

در طول نبرد، چند بار تلاش‌هایی برای صلح و گفت‌وگو صورت گرفت و فرستادگانی میان دو طرف رفت‌وآمد کردند، اما این کوشش‌ها نتیجه‌ای دربر نداشت و جنگ ادامه یافت.

ماجرای حکمیت

در روزهای پایانی نبرد، هنگامی که سپاه علی به فرماندهی مالک اشتر پیشروی قابل توجهی داشت و به خیمهٔ معاویه نزدیک شده بود، سپاه شام به پیشنهاد عمرو بن عاص قرآن‌ها را بر سر نیزه‌ها برافراشتند و خواستار داوری قرآن شدند. گروهی از سپاه علی با مشاهدهٔ این صحنه خواستار توقف جنگ و پذیرش داوری شدند، با وجود آنکه علی این اقدام را نیرنگ دانست.

سرانجام با فشار گروهی از سپاهیان، جنگ متوقف شد و دو داور برای حل اختلاف تعیین گردیدند: از سوی شام عمرو بن عاص و از سوی عراق ابوموسی اشعری. در پیمان‌نامه‌ای مقرر شد که داوران بر اساس قرآن حکم کنند.

در نشست داوری که در دومة الجندل برگزار شد، ابوموسی اشعری اعلام کرد که هر دو طرف از خلافت کنار گذاشته شوند تا مسلمانان خود پیشوایی برگزینند؛ اما عمرو بن عاص پس از او برخاست و گفت که علی از خلافت خلع شده است و معاویه را به خلافت منصوب کرد. این اقدام موجب اختلافات تازه‌ای در میان مسلمانان شد.

تلفات

گزارش‌ها دربارهٔ شمار کشته‌شدگان متفاوت است؛ در برخی منابع حدود ۹۰ هزار نفر و در برخی دیگر حدود ۷۰ هزار نفر ذکر شده است که بخشی از آنان از سپاه کوفه و بخشی از سپاه شام بودند.

پیامدها

پس از پایان نبرد و بازگشت سپاه علی به کوفه، در میان نیروهای او اختلاف پدید آمد. گروهی پذیرش حکمیت را نادرست دانستند و از سپاه جدا شدند؛ اختلافی که بعدها به شکل‌گیری جریان خوارج انجامید.

پانویس

منابع

• پاک نیا تبریزی، عبدالکریم (۱۳۹۰). «آزمون بصیرت در جنگ صفین». مبلغان (۱۴۸).
• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «صفین». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.