تنزیل قرآن

تنزیل واژه‌ای قرآنی از ریشهٔ «نَزَلَ» است که در لغت به معنای «فرو فرستادن»، «فرود آوردن»، «به ترتیب نازل کردن» و «ترتیب دادن» آمده است. در کاربرد قرآنی، این واژه گاهی به معنای مطلق نزول وحی و گاهی اشاره به خود قرآن دارد. مفسران میان دو اصطلاح «انزال» و «تنزیل» تفاوتی معنایی قائل شده‌اند و بیشتر آن را مربوط به نوع نزول قرآن (دفعی یا تدریجی بودن) دانسته‌اند.

تعریف و معنای لغوی

واژه تنزیل از ریشه «نزل» در زبان عربی گرفته شده و در لغت به معنای «فرو فرستادن»، «فرود آوردن»، «به ترتیب نازل کردن» و «ترتیب دادنِ نزول» است. لغت‌نامه‌ها و منابعی مانند جوهری، ابن فارس، ابن منظور و دهخدا نیز همین معنا را ذکر کرده‌اند. در کاربرد قرآنی، تنزیل گاه به معنای مطلق وحی و قرآن به کار می‌رود.

کاربرد در قرآن

بنابه گزارش دانشنامه جهان اسلام، واژه «تنزیل» در قرآن پانزده بار تکرار شده است که شش مورد از این کاربردها به توصیف مستقیم قرآن اختصاص دارد. (یس: ۵؛ شعراء: ۱۹۲؛ فصلت: ۴۲؛ واقعه: ۸۰؛ حاقه: ۴۳) و در سایر موارد، به جز یک مورد در آیه ۲۵ سوره فرقان که درباره فرشتگان است، به نزول قرآن مربوطند. همچنین در چهار سوره از مجموعه حَوامیم (مؤمن، فصلت، جاثیه و احقاف)، واژه «تنزیل» بلافاصله پس از حروف مقطعه «حم» قرار گرفته است که این کاربرد از دیدگاه مفسران، تأکیدی بر مبدأ وحی و چگونگی نزول آن به شمار می‌رود.

تفاوت انزال و تنزیل

در قرآن، برای بیان نزول وحی از دو واژه «انزال و تنزیل» استفاده شده است. به گفته دامغانی، این دو واژه نُه وجه معنایی دارند؛ از جمله: سخن، باریدن باران، بیان کردن، فرود آوردن، ثواب، فرستادن، وسعت دادن روزی، تعلیم و آفریدن. بسیاری از مفسران مانند راغب اصفهانی، فیروزآبادی و علامه طباطبایی بر این باورند که «انزال» به معنای نزول دفعی قرآن (نزول یکباره در شب قدر) و «تنزیل» به معنای نزول تدریجی آن در طول دوران رسالت پیامبر اسلام است. اما برخی قرآن‌پژوهان مانند ابوحیان غرناطی و صالحی نجف‌آبادی تفاوتی میان دو واژه قائل نیستند و هر دو را به معنای مطلق «نازل کردن» می‌دانند، بدون اشاره‌ خاص به تدریجی یا دفعی بودن نزول.

تنزیل و تأویل در احادیث

در روایات اسلامی، «تنزیل» در برابر «تأویل» قرار می‌گیرد و دو واژه به ترتیب بیانگر ظاهر و باطن قرآن‌اند. در حدیثی مشهور از پیامبر اسلام، آمده است: «از میان شما کسی است که بر اساس تأویل قرآن پیکار می‌کند؛ همان‌گونه که من بر اساس تنزیل آن جنگ کردم و او علی بن ابی‌طالب است.» این جمله نشان‌دهنده تفکیک میان عمل بر پایه ظاهر آیات (تنزیل) و عمل بر پایه عمق و باطن آن (تأویل) است. در روایات شیعی نیز «تنزیل» گاه به آیات نازل‌شده درباره اهل‌بیت اشاره دارد و در برابر آن، «تأویل» بیانگر تفسیر و تطبیق همین آیات بر اهل‌بیت در دوره‌های بعدی دانسته شده است. لذا فهم صحیح «تأویل» شرط اساسی برای درک معنای دقیق «تنزیل» شمرده می‌شود.

کاربرد تفسیری و تاریخی

در متون تفسیری و حدیثی، واژه «تنزیل» اغلب به معنای «قرآن و کلام‌ اللّه» آمده و گاه در بحث «شأن نزول» آیات، برای اشاره به شرایط تاریخی نزول استفاده شده است. در قرون نخست اسلام، واژه «تنزیل»، مترادف «تفسیر» به کار می‌رفته است، اما با گذر زمان مفسران واژه «تفسیر» را جایگزین کرده و از کاربرد «تنزیل» در این معنا فاصله گرفتند.

جنبه عرفانی و فلسفی

از دیدگاه‌های عرفانی و فلسفی، قرآن دارای دو قوس است: «قوس نزولی» که همان «تنزیل» است. (یعنی نزول قرآن از عالم علم و اراده الهی به عالم انسان و طبیعت) و «قوس صعودی» که همان «تأویل» است. (یعنی بازگشت فهم انسان از ظاهر قرآن به باطن و سرچشمه حقیقت الهی.) در این نگاه، قرآن در قوسِ نزولی همچون نوری از مقام خدا بر عالم فرو می‌آید تا به صورت کتابی آشکار و قابل درک درآید: «تَنْزیلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمینَ.» (حاقه: ۴۳)

پانویس

منابع

• احمدزاده، سید مصطفی (۱۳۹۳). «تنزیل». دانشنامه جهان اسلام. تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی.