تأویل

تأویل واژه‌ای قرآنی و اصطلاحی در علوم قرآنی، تفسیر و حدیث است که در اصول فقه، کلام، فلسفه و عرفان نیز کاربرد دارد. این واژه به معنای بازگرداندن یک متن یا واقعه به مراد واقعی و حقیقت آن است. تأویل که هفده بار در قرآن و در احادیث به کرات به کار رفته؛ موضوع مباحث علمی و دیدگاه‌های متفاوت –به‌ویژه در باب فهم درونی متون دینی در برابر فهم ظاهری– قرار گرفته است. همین امر باعث شکل‌گیری «علم تأویل» در عرفان شده است.  

واژه‌شناسی

ریشه‌ی تأویل از «أَوَلَ» گرفته شده و بر دو معنا دلالت دارد: آغاز و پایان یک چیز. ابن فارس تأویل را مرتبط با معنای دوم می‌داند؛ یعنی «بازگشت» و فعل «آلَ یَؤُولُ» را به معنی «رجوع کردن» می‌آورد. بسیاری از لغت‌دانان متقدم از جمله ابوعبیده، زجاجی، جوهری، ازهری، ابن اثیر، راغب اصفهانی، فیروزآبادی و ابن منظور، این واژه را به «بازگرداندن سخن یا امر به نتیجه و مقصود نهایی آن» معنا کرده‌اند. در برخی منابع، تأویل به «ابدای عاقبة الشیء» (آشکار کردن سرانجام امر) یا «ما یؤول الیه الأمر» (آنچه کار به آن منتهی می‌شود) تعبیر شده است. بنابه گفته راغب اصفهانی، تأویل عبارت است از بازگرداندن هر چیز به حقیقت و مراد واقعی آن، چه در قلمرو گفتار و علم و چه در حوزه عمل و رفتار. در آثار لغوی، گاه واژه تأویل به «علم درباره سرانجام سخن» و گاه به «نتیجه و فرجام واقعی امور» اشاره دارد. جرجانی تأویل را مترادف «ترجیع» دانسته، در حالی‌که ابن تیمیه آن را مصدر دارای مفهوم مفعولی، یعنی «آنچه به آن بازگردانده می‌شود»، می‌خواند. 

کاربرد قرآنی

واژه تأویل در قرآن مجموعا هفده بار آمده است: ۱) ۸ بار در سوره یوسف: در معنای تعبیر خواب‌ها و رؤیاها، مانند «تأویل الأحادیث» و «تأویل الأحلام». ۲) آیه ۷ سوره آل‌عمران: درباره آیات متشابه و علم تأویل آن نزد خداوند. ۳) آیات ۷۸ و ۸۲ سوره کهف (آیات ۷۸ و ۸۲): در توصیف اعمال بنده‌ای دانا که موسی با او همراه شد تا از علم پنهان او آگاه شود. ۴) آیه ۵۳ سوره‌ اعراف و ۳۹ سوره یونس: اشاره به تحقق وعده‌های الهی پس از وقوع آنها دارد. ۵) آیه ۵۹ سوره‌ نساء و آیه ۳۵ سوره اسراء: درباره بازگشت امور به داوری خدا و پیامبر و تحقق عدالت. این کاربردهای متنوع نشان می‌دهد که «تأویل» در قرآن صرفاً به معنای کشف معنای پنهان نیست، بلکه به تحقق واقعیت، حقیقتِ یک امر و درک لایه‌های عمیق‌ترِ کلام پروردگار نیز اشاره دارد. همچنین «تأویل» غالباً در مقابل «تنزیل» (نزول وحی) و در نسبت با «ظاهر» و «باطن» متون دینی قرار می‌گیرد. در حالی که تنزیل به وحی نازل شده اشاره دارد، تأویل به فرآیند کشف لایه‌های معنایی عمیق‌تر و باطنیِ آن وحی یا هر متن دیگری می‌پردازد. این مفهوم، به ویژه نزد اهل عرفان، با کشف اسرار و حقایق درونی آیات و روایات مرتبط است. 

کاربرد تأویل در حدیث  

در احادیث اسلامی، به‌ ویژه در روایات شیعه، واژه‌ «تأویل» و مشتقات آن بسیار به کار رفته است و بیشتر موارد آن با «تفسیر آیات قرآن» ارتباط دارد. در این متون، تأویل غالباً به تحقق عینی و خارجی مفاهیم آیات اشاره دارد و به معنای صرفِ تحلیل لفظی یا معنایی آن به‌کار نرفته است. به گفته‌ امامان شیعه، هر آیه از قرآن، افزون بر معنای ظاهری «تأویلی واقعی و عینی» نیز دارد که گاهی در گذشته تحقق یافته و گاه در آینده رخ خواهد داد.

نمونه‌هایی از این کاربرد در احادیث

از محمد باقر امام پنجم شیعیان نقل است که درباره آیه ۳۹ سوره انفال گفت: «تأویل این آیه هنوز محقق نشده است.» یا فرزندش، جعفر صادق در تفسیر آیه ۳۳ سوره احزاب (آیه تطهیر)، آورده است: «تأویل آن واقع شده است.» (یعنی مصداق خارجی آیه تحقق یافته است.) یا در توضیح دیگری از آیه تطهیر، او نزول آیه را درباره پنج تن آل‌عبا دانسته که تأویلش به امامان بعدی بازمی‌گردد. همچنین در روایتی از پیامبر اسلام درباره آیه ۶ سوره قصص آمده است: «ما تأویل این آیه‌ایم.» (یعنی مصداق حقیقی آن پیامبر و اهل‌بیت او هستند.) و در روایت دیگری به نقل از محمد باقر آمده که گفت: «قرآن دارای تأویل است؛ بخشی از آن تحقق یافته و بخشی هنوز نرسیده است.» در ماجرای آیه مباهله، موسی بن جعفر واژه تأویل را به کار برده و اینگونه گفته است: «تأویل «أبناءنا» حسن و حسین، تأویل «نساءنا» فاطمه زهرا و تأویل «أنفسنا» علی بن ابی‌طالب است.» بنابراین، در احادیث، «تأویل» غالباً به معنای تطبیق آیات بر اشخاص، رویدادها یا حقایق عینی در تاریخ و آینده است، نه صرف تفسیر لفظی و این نگاه نشان می‌دهد که در دیدگاه شیعه، تأویل بیانگر تحقق بیرونی و مستمر معانی قرآن در وجود اهل‌بیت و حوادث تاریخی است.

تأویل در کلام، فلسفه و عرفان

در کلام، تأویل گاه برای توجیه عقاید یا تبیین مفاهیم پیچیده الهیاتی به کار رفته است. در فلسفه نیز این واژه با مفاهیم مربوط به حقیقت، معنای درونی و فرجام امور ارتباط می‌یابد. اما بیشترین بسط معنایی و کاربردی «تأویل» در عرفان مشاهده می‌شود. در واقع «تأویل در عرفان» به کلید گشایش اسرار هستی و حقایق غیبی از طریق مکاشفه و شهود درونی بدل شده است. عارفان، «تأویل» را راهی برای رسیدن به فهمی عمیق‌تر و روحانی از قرآن و دین می‌دانند.

تحولات معنایی و دانش تأویل

با گذشت زمان، مفهوم «تأویل» گسترش یافته و از معنای صرفاً لغوی «بازگشت» فراتر رفته است. امروزه، «دانش تأویل» به مجموعه‌ای از روش‌ها و اصولی اطلاق می‌شود که برای فهم معانی عمیق‌تر و درونیِ متون دینی، به‌ویژه قرآن، به کار می‌رود. این دانش، چگونگیِ استنباط معانیِ فراتر از ظاهرِ الفاظ را مورد بررسی قرار می‌دهد.

پانویس

منابع

• طارمی، حسن (۱۳۹۳). «تأویل». دانشنامه جهان اسلام. تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی.