آیه لیلة‌المبیت

آیه لیلة‌المبیت

مشخصات قرآنی
نام آیه	آیهٔ شِراء
نام سوره	بقره
سال نزول	۹ هجری قمری
محل نزول	مدینه
شأن نزول	خوابیدن علی در بستر پیامبر در لیلة المبیت
اطلاعات دیگر
شماره کلمه	۱۴
شماره حرف	۶۷

آیه ۲۰۷ سوره بقره، معروف به آیه لیلةالمبیت دویست و هفتمین آیه از دومین سوره قرآن است. این آیه را مدنی دانسته‌اند. در این آیه، کسانی که جان خود را در راه خدا فدا می‌کنند، مورد تمجید قرار گرفته و در پایان آیه نیز الله، رئوف به حال بندگانش توصیف شده است.

متن

متن آیه را فخر رازی، از مفسران سنی مذهب و محمدحسین طباطبایی، مفسر شیعه، چنین گزارش کرده‌اند:

 وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ آیهٔ 

ترجمه

محمدگل گمشادزهی، مترجم سنی حنفی مذهب در ترجمه آیه آورده است:

«و دسته‌ای از مردم هستند که جان خود را در طلب رضای خدا می‌فروشند و خداوند نسبت به بندگان مهربان است»

بهاءالدین خرمشاهی، مترجم شیعه امامی مذهب در ترجمه این آیه آورده است:

«و نیز از مردمان کسی هست که در طلب خشنودی خداوند از سر جان برمی‌خیزد، و خداوند به بندگانش رئوف است‌»

محتوا

مکارم شیرازی از مفسران شیعه گزارش می‌کند که در این آیه، کسانی که جان خویش را در راه خدا فدا می‌کنند توصیف شده است. در ادامه این آیه، خدا، مهربان به حال بندگانش توصیف شده است.

شأن نزول و ترتیب

به گزارش فرهنگ‌نامه علوم قرآن، سوره بقره، دومین سوره قرآن است که به خاطر دربرداشتن داستان گاو بنی‌اسرائیل، به نام بقره شناخته می‌شود. این سوره با ۲۸۵ یا ۲۸۷ آیه، بزرگ‌ترین سوره قرآن است. این سوره اولین سوره‌ایست که با حروف مقطعه شروع می‌شود. بیشترین احکام فقهی قرآن نیز در این سوره قرار دارد. این سوره هشتاد و هفتمین و به نقلی هشتاد و ششمین سوره نازل شده بر پیامبر اسلام است که پس از سوره مطففین و پیش از سوره انفال نازل شده است. در ترتیب مصحف اما بعد از سوره حمد و قبل از سوره آل‌عمران قرار گرفته است. تمام آیات این سوره در مدینه نازل شده‌اند، بجز آیه ۲۸۱ سوره که در ماجرای حجةالوداع نازل شده است. وجود ۲۶ ناسخ یا منسوخ در این سوره گزارش شده است.

بر اساس روایات شأن نزول و نقل‌های تاریخی، هنگامی که قبایل گوناگون قریش پس از درگذشت ابوطالب تصمیم گرفتند شبانه به خانه محمد حمله کرده و آن حضرت را به قتل رسانند، خداوند متعال با نزول آیه ۳۰ سوره انفال (وَإِذْ یَمْکُرُ بِکَ الَّذِینَ کَفَرُوا…) پیامبر را از این توطئه آگاه ساخت. در پی این توطئه، علی داوطلبانه اعلام آمادگی کرد که آن شب (معروف به لیلة المَبیت) در بستر محمد بخوابد تا جان ایشان حفظ شده و امکان خروج سلامت از مکه فراهم شود.

محمدحسین طباطبایی در تفسیر المیزان گفته است: «روایات بسیاری حکایت از این دارند که آیه شِراء [اشاره به آیه ۲۰۷ بقره که به معنای بیع و شراء نفس است] درخصوص لیلة المَبیت نازل شده است.»

محل نزول:این آیه در مدینه بر محمد نازل گردیده است.

تفسیر

این آیه، در مورد گروه خاصی از مردم (که در شأن نزول، مصداق آن علی هستند) صحبت می‌کند که در بالاترین سطح اطاعت و یقین قرار دارند؛ کسانی که در یک نقطه عطف تاریخی، حاضر شدند با بالاترین دارایی خود (جانشان) در یک معامله الهی شرکت کنند، تنها برای اینکه رضایت خدا را کسب کنند.این افراد در مقابل دسته دیگری قرار دارند که در آیات ۲۰۴ تا ۲۰۶ توصیفشان آمده است؛ یعنی افراد خودخواه، لجوج، معاند و منافقی که خود را خیرخواه نشان می‌دهند، اما هدفشان فساد است.به گفته علامه طباطبایی، سیاق این آیات نشان می‌دهد که مصادیق این دو گروه در زمان محمد وجود داشته‌اند.هرچند برخی جمله پایانی (وَاللهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ) را به رأفت الهی در حق فداکاران ترجمه کرده‌اند، اما بر اساس نظر علامه طباطبایی، منظور از «عباد» در اینجا، دیگر بندگان هستند که به سبب ایثار این گروه فداکار (صاحبان عمل آیه ۲۰۷)، مشمول رأفت الهی شده‌اند؛ و اساساً وجود بندگانی که جانشان را در راه رضای خدا تقدیم می‌کنند، خودش رأفت خدای سبحان در حق بندگان است.کتاب امالی به نقل از سجاد روایت کرده است که ایشان فرمودند: این آیه «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ» در مورد علی نازل شده است، زمانی که ایشان در رختخواب محمد خوابیده بودند.

واقعه لیلةالمبیت

آیه لیلة المَبیت به واقعه لیلةالمبیت مربوط می‌شود. در فرهنگ اسلامی این شب یکی از ملموس‌ترین فداکاری‌های علی برای محمد محسوب می‌شود. خوابیدن در بستر محمد در حالی که خطر جانی متوجه فرد خوابیده بود، عملاً به معنای پذیرش شهادت برای تحقق هدف بزرگتر یعنی حفظ جان محمد و فراهم آوردن زمینه هجرت موفقیت‌آمیز بود. به همین دلیل است که آیهٔ شِراء (بقره: ۲۰۷) در شأن این عمل ایشان نازل شد و ایشان را در زمره کسانی قرار داد که «جان خود را برای رضایت خداوند می‌فروشند».

کلمه “لیلة” (لَیْلَةٌ) در زبان عربی به معنای “شب” است. و «مَبیت» به معنای گذراندن شب در مکانی، در حال خواب یا بیداری است. آیه ۲۰۷ سوره بقره را به این دلیل «آیه لیلة المَبیت» (یا آیه شب هجرت) می‌نامند که به ماجرای خوابیدن علی در بستر محمد اشاره دارد.این آیه را آیه شراء (فروش) هم می‌خوانند؛ زیرا در آن، از معامله جان در برابر کسب خشنودی خدا سخن رفته است.

پانویس

منابع

• خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۹۳). ترجمه قرآن کریم استاد خرمشاهی (به فارسی-عربی). قم: موسسه تبیان.نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
• دفتر تبلیغات اسلامی (۱۳۸۸). فرهنگ‌نامه علوم قرآن. تهران: دفتر تبلیغات اسلامی.
• رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۰). مفاتیح الغیب، تفسیر کبیر. سوم (به عربی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
• گمشادزهی، محمدگل (۱۳۹۴). ترجمه معانی قرآن کریم. به کوشش کتابخانه عقیده. مجموعه موحدین.
• طباطبایی، محمدحسین (۱۳۹۵). ترجمه تفسیر المیزان. ترجمهٔ سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
• مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب اسلامیه.
• پایگاه جامع اطلاع‌رسانی امامت
• تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ناصر، تهران :دارالکتب اسلامیه.
• طباطبایی، علامه محمد حسین، ترجمه تفسیرالمیزان، ترجمهٔ سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
• طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن
• عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، تهران، المکتبة العلمیة الاسلامیة
• فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات، تهران، وزارت ارشاد، ۱۴۱۰ق. چاپ محمدعلی غروی اوردبادی، نجف ۱۳۵۴، چاپ افست قم، بی‌تا؛ همان، چاپ محمدکاظم، تهران ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
• المعجم الوسیط، مصر، قاهره، ۱۴۱۵ ق
• تفسیر جامع، مکارم شیرازی، ناصر، قم، ۱۳۹۰ ش