تفسیر ابنعباس
تفسیر ابنعباس مجموعه اقوال تفسیری منسوب به عبدالله بن عباس از صحابه محمد است. ابن عباس مشهورترین مفسر قرآن در قرن اول هجری است که روایات فراوانی از او در تفاسیر و کتابهای حدیثی نقل شده است. یکی از ویژگیهای ممتاز تفسیر ابن عباس بیان اسباب و شأن نزول آیات است. داستان پردازانه بودن، اجتهادی بودن تفسیر و مسلط بودن مفسر به ادبیات، لغت، شعر و سخنان صحابه پیامبر از دیگر ویژگیهای مهم این تفسیر ذکر شده است.
مؤلف
ابن عباس از نامدارترین و مشهورترین مفسران صدر اسلام است. او پسر عموی محمد و شاگرد بزرگ علی بن ابیطالب در تفسیر قرآن است که به گزارش شناختنامه تفاسیر، هنگام درگذشت محمد نوجوانی دوازده یا سیزده ساله بود و درک صحابی بودن وی در همین حد و اندازه بوده است. بنابه گفته شناختنامه تفاسیر، به جهت ملازم بودنش با محمد و علی، تفسیر او دست آموخته خانواده وحی بهشمار میآید. بخصوص آنکه به دلیل شرایط دگرگون سیاسی و اجتماعی پس از درگذشت پیامبر اسلام، تنها کسانی میتوانستند با علی بن ابیطالب و خانواده پیامبر (اهل بیت او) ارتباط داشته باشند که یا نسبت خویشاوندی داشتند یا وفاداری بیش از حد معمولی داشتند که به تهدیدهای دشمنان اعتنایی نمیکردند. ابن عباس از نظر شخصیت، دقیقا از هر دو گروه بوده است. به همین خاطر میتوان او را از دسته مفسران شیعه دانست. هر چند که طرق نقل تفسیر وی بیشتر از منابع اهل سنت است. از سوی دیگر، در برخی احادیث آمده که پیامبر، ضمن دعا برای ابن عباس، از خدا خواسته است که علم تأویل قرآن را به وی بیاموزد. مضمون این روایت اینست که: روزی پیامبر او را در آغوش کشید و دست بر سینه او گذاشت و گفت: «اللّهم فقّهه فی الدین و علّمه التأویل.» (خدایا او را فقیه در دین و دانا به تأویل گردان.) به این ترتیب تمام این عوامل باعث شده که او صحابی بزرگ پیامبر در علم تفسیر شود و مورد قبول و اعتماد عامه و خاصه قرار گیرد.[۱]
روش تألیف
با وجود فراوانی اقوال تفسیری ابن عباس در تفاسیر گوناگون، در اینکه خود وی تألیفی داشته باشد، تردید وجود دارد. براساس دانشنامه جهان اسلام، از مطالبی که درباره شاگردان ابن عباس موجود است؛ میتوان فهمید که آنها پس از او، سخنانش را تدوین و جمعآوری کردهاند. دلیل دیگر بر اثبات این مدعا، تفاوت روایات تفسیری وی، حتی ذیل یک آیه، در تفاسیر مختلف است. چنانکه در تفاسیر روایی، اقوال فراوانی از ابن عباس با سلسله اسنادهای مختلف آمده که سلقینی در کتابش «حبرالامة عبداللّه بن عباس و مدرسة فی التفسیر» با بیان تمام آنها به این نکته که هر مفسری از کدام طریق بهره برده، اشاره کرده است. در این میان، طریق محمد بن مسلم زهری از عبیداللّه بن عبداللّه بن عتبه از معاویة بن صالح از علی بن ابی طلحه را صحیحترین طریق شمردهاند.[۲] به گزارش شناختنامه تفاسیر، طریق سندی تنویر المقباس فیروزآبادی، از ضعیفترین طرق است و قابل اعتمادترین طرق، طریق علی بن ابی طلحه است که پدرش از موالیان عباس و از علاقهمندان اهل بیت و معروف به ضد اموی بوده و از جهت وثاقت و علم مورد توجه و اعتماد بسیاری از محدثان است.[۱]
به گزارش دانشنامه جهان اسلام، راشد عبدالمنعم رجال، روایات تفسیری علی بن ابی طلحه از ابن عباس و طرق مختلف روایات علی بن ابی طلحه را از تفاسیر گوناگون گردآوری و با نام «صحیفة علی بن ابی طلحه عن ابن عباس فی تفسیر القرآن الکریم» منتشر کرده است. در این روایات، شیوه ابن عباس در تفسیر آیات، توجه به مفهوم لغوی کلمات، تفسیر آیه به آیه، اسباب نزول، عادات و افعال عرب و اجتهادات ابن عباس بارز و آشکار است. «نَوْفَل» نیز از شیوه تفسیری ابن عباس به مکتب تفسیری مکه یاد کرده و به شاگردان وی، مانند «مجاهد بن جبر» و «عطاء بن ابی رباح» اشاره نموده است . از اینرو برخی تفسیر مجاهد بن جبر را روایتی از تفسیر ابن عباس دانستهاند. دانشنامه جهان اسلام در ادامه چنین آورده است: «استناد به اقوال تفسیری ابن عباس در میان راویان شیعه نیز رایج و معمول بوده است. حسین بن حکم حبری زیدی، از کلبی به روایت ابوصالح، روایات فراوانی در بیان شأن نزول آیات از ابن عباس نقل کرده است. فرات بن ابراهیم کوفی، از شاگردان حبری، نیز روایات متعددی در بیان شأن نزول آیات از ابن عباس آورده است.»[۲]
ویژگیهای تفسیر
به گزارش دانشنامه جهان اسلام، یکی از ویژگیهای ممتاز تفسیر ابن عباس بیان اسباب و شأن نزول آیات است. داستان پردازانه و قصصی بودن یکی دیگر از ویژگیهای بارز روایات تفسیری ابن عباس است.[۲] از نظر ایازی، نویسنده شناختنامه تفاسیر، ویژگی مهم تفسیر ابن عباس، اجتهادی بودن تفسیر و مسلط بودن مفسر به ادبیات، لغت، شعر و سخنان صحابه پیامبر است. لذا از این لحاظ میتوان گفت که تفسیر ابن عباس در جایی که انتسابش به او ثابت شود؛ از ممتازترین تفاسیر دوران صدر اسلام محسوب میشود.[۱]
نسخه شناسی
نام معروف این تفسیر یک جلدی و به زبان عربی، در کتاب شناختنامه تفاسیر، تفسیر ابن عباس ذکر شده است. در این کتاب، از دو کتاب تفسیری دیگر نام برده شده که از تفاسیر منسوب به او میباشد. نخست تفسیری است با نام «صحیفة علی بن ابی طلحه عن ابن عباس فی تفسیر القرآن الکریم» که در آن روایات تفسیری علی بن ابی طلحه از ابن عباس و همچنین طرق مختلف روایات علی بن ابی طلحه، توسط راشد عبدالمنعم رجال از تفاسیر گوناگون گردآوری شده است. انتشار این کتاب، توسط مؤسسه الکتب الثقافیة در بیروت و در سال ۱۴۱۴ ق انجام گرفته است. دیگری «تنویر المقباس» است که این تفسیر را به «محمد بن سائب کلبی» و «ابومحمد عبداللّه بن وهب دینوری» و «محمد بن یعقوب فیروزآبادی» نسبت دادهاند. انتساب این تفسیر به فیروزآبادی شهرت بیشتری دارد و در اغلب منابع به وی نسبت داده شده است. تنویر المقباس در بیروت و توسط دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع چاپ شده است.[۱]
پانویس
ارجاعات
منابع
- رحمتی، محمدکاظم (۱۳۹۳). «تفسیر ابن عباس». دانشنامه جهان اسلام. تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی.
- ایازی، محمدعلی (۱۳۷۸). شناختنامه تفاسیر. رشت: کتاب مبین.