تفسیر احسن الحدیث

تفسیر احسن الحدیث اثر تفسیری سید علی‌اکبر قرشی از مفسران و پژوهشگران معاصر قرآن است که آن را به زبان فارسی تألیف نموده است. این تفسیر ساده و روان، دربردارنده تمام سوره‌های قرآن (از فاتحه تا ناس) است و با هدف هدایت و تربیت توده مردم گردآوری شده است. از این‌رو نگارش آن در سطح مخاطب عمومی انجام گرفته تا قابل فهم برای همه اقشار مردم باشد. این تفسیر در آغاز و به هنگام انتشار جلد اول آن با نام «تفسیر ممتاز» منتشر شده؛ اما با تغییر نام، تحت عنوان «احسن الحدیث» ادامه یافته است. شیوه مؤلف در فهم آیات، تفسیر قرآن به قرآن و تفسیر قرآن با روایات اهل بیت، لغت، دلالت عقل و استناد به گفتار مفسران مشهور است. این کتاب تفسیری، مشتمل بر بحث‌های گوناگون اجتماعی برای بهره‌گیری‌های تربیتی و هدایتی است و به منظور پاسخ به شبهات و مشکلات انسان معاصر، در آن مباحث موضوعی و بحث‌های مستقل معارف اسلامی ارائه شده است.

مؤلف

مؤلف این کتاب، سید علی‌اکبر قرشی، از عالمان و مفسران شیعه در قرن حاضر است که دارای آثار و تألیفات متعددی در زمینه قرآن‌پژوهی و علوم دینی می‌باشد. او علاوه بر تفسیر احسن الحدیث، فرهنگ تفسیری و لغوی قاموس قرآن را نیز به رشته تحریر درآورده است. سایر آثار این مؤلف در زمینه علوم دینی نیز عبارتند از: المعجم المفهرس لالفاظ الصحیفة السجادیه؛ خاندان وحی (زندگانی چهارده معصوم علیهم السّلام)؛ شخصیت حضرت مجتبی علیه السّلام؛ مرد ما فوق انسان حسین بن علی علیه السّلام؛ سیری در اسلام؛ معاد از نظر قرآن و علم.

انگیزه تألیف

براساس آنچه قرشی در مقدمه «تفسیر احسن الحدیث» آورده است؛ نگارش این تفسیر، پس از پایان نوشتن کتاب قاموس قرآن بوده و درباره انگیزه، تاریخ آغاز و پایان کارش اینچنین آورده است: «حدود پنج سال و چهل و یک روز مشغول نوشتن کتاب قاموس قرآن بودم که بحمد اللَّه در هفت مجلّد فراهم آمد و به طبع رسید. پس از آن، مدتی گذشت که در این اندیشه بودم که دوباره دست به قلم به برم چه کار کنم و چه بنویسم؟ بالاخره به یاری خدا، این اندیشه در دلم پیدا شد و صورت تصمیم یافت که برای قرآن مجید تفسیری بنویسم. روز هشتم ذو القعده هزار و سیصد و نود و شش هجری قمری بیاری خدا این کار را شروع کردم.» او در پایان تفسیر سوره ناس نیز چنین می‌آورد: «نوشتن این تفسیر در روز هشتم ذو القعدة الحرام هزار و سیصد و نود و چهار هجری قمری شروع شده و در روز چهار شنبه شانزدهم جمادی الثانیة سال هزار و چهار صد و شش مطابق هفتم اسفند ماه هزار و سیصد و شصت و چهار (۱۳۶۴) پایان یافته است؛ علی هذا مدت نه سال و هفت ماه و شش روز وقت برده است و آخرین قسمت تفسیر در سوره «هل اتی» تمام شده است.»

شیوه تألیف

بنابه گزارش ایازی، نویسنده کتاب شناخت‌نامه تفاسیر، تفسیر احسن الحدیث کتاب تفسیری است که به شکلی روان و ساده و قابل فهم برای عموم مردم به نگارش درآمده است و هدف نگارنده آن، آشنایی توده مردم با مفاهیم انسان ساز قرآن به‌ویژه جنبه‌های تربیتی و هدایتی آن بوده است. روش قرشی در ترتیب مباحث اینگونه است که در ابتدا آیاتی را که در موضوعات با هم مرتبط هستند؛ انتخاب کرده و سپس ترجمه فارسی آن آیات را می‌آورد. پس از آن به شرح کلمات آنها می‌پردازد. در ادامه، مطالب لازم تفسیری آیات را با عنوان «شرح» مطرح می‌کند. به گفته قرشی، مؤلف کتاب، مطالب تفسیری در سه بخش: «کلمه‌ها، شرح‌ها و نکته‌ها» بررسی می‌شود. بدین طریق که ذیل عنوان «کلمه‌ها» متن آنها توضیح داده می‌شود و ذیل عنوان «شرح‌ها» آیات مورد تفسیر قرار می‌گیرد و در ذیل عنوان سوم ( یعنی بخش نکته‌ها) برداشت‌هایی از آیات و مطالبی که مربوط به آنهاست؛ بیان می‌شود. این تفسیر نیز همانند بسیاری از تفاسیر، مقدمه‌ای در بیان علوم قرآنی دارد که در آن مقدمه به مبادی تفسیر و تمهیدات آن اشاره دارد. (مانند: توضیح درباره کلمه قرآن، معنای سوره و آیه، تقسیم سوره‌های قرآن به دو دسته مکی و مدنی و تعریف آنها، تاریخ جمع آوری قرآن، نزول دفعی و تدریجی آن و برخی موضوعات دیگر.)

قرشی مفسر و نویسنده این کتاب، در فهم آیات، از روش تفسیر قرآن به قرآن، تفسیر قرآن با توجه به روایات اهل بیت، لغت، دلالت عقل و استناد به گفتار مفسران مشهور و معروف استفاده و بهره برده است. منابع استفاده شده در تفسیر احسن الحدیث، از تفاسیر، کتاب‌های لغت و روایات عبارتند از: مجمع‌البیان، کشاف، المیزان، المنار، مفردات راغب، قاموس و مجامع روایی اهل سنت و شیعه که قرشی در کتاب به آنها اشاره دارد و آن منابع را به خواننده معرفی می‌کند.

ویژگی‌های تفسیر

یکی از ویژگی‌ها و نکات قابل توجه تفسیر احسن الحدیث، مطرح کردن مباحث اجتماعی در آن و توجه به جنبه‌های هدایتی و تربیتی قرآن است. از این‌رو، مفسر، بیشتر به تفسیر علمی گرایش پیدا کرده و به مباحث اعجاز علمی قرآن، جاودانگی تعالیم آن و زندگی ساز بودن احکام الهی پرداخته و در قسمت‌های مختلف تفسیر، این مطالب را همراه با توضیح مناسب و با رعایت سطح خوانندگان ارائه نموده است. همچنین مؤلف کتاب، در کنار طرح مباحث موضوعی و ارائه بحث‌های مستقل اسلامی، از مسائل مورد نیاز و پاسخ به شبهات و مشکلات انسان معاصر غفلت نکرده و آنها را نیز بیان کرده است.

نسخه شناسی

نخستین چاپ و جلد اول این تفسیر با عنوان «تفسیر ممتاز» منتشر شد، اما در ادامه تغییر نام یافت و بقیه مجلدات آن با نام «احسن الحدیث» به چاپ رسید. براساس گزارش شناخت‌نامه تفاسیر، تعداد مجلدات این تفسیر، ۱۲ جلد می‌باشد که چاپ نخست آن، توسط انتشارات بعثت در سال ۱۳۶۶ ه.ش با قطع وزیری انجام گرفته است.

پانویس

منابع

• ایازی، محمدعلی (۱۳۷۸). شناخت‌نامه تفاسیر. رشت: کتاب مبین.

• قرشی، سید علی‌اکبر (۱۳۹۱). تفسیر احسن الحدیث. قم: دفتر نشر نوید اسلام.