سوره عصر

سورهٔ قرآن

عصر
دسته‌بندی	مکی
اطلاعات آماری
شمارهٔ نزول	۱۳
جزء	۳۰
حزب‌	۶۰
شمار آیه‌ها	۳
شمار واژه‌ها	۱۴
شمار حرف‌ها	۶۸ یا ۷۳
متن سوره
ترجمهٔ فارسی
تکاثر تکاثر	همزه همزه

سوره عصر صد و سومین سوره از قرآن است که دارای ۳ آیه، ۱۴ کلمه و ۶۸ یا ۷۳ حرف است. این سوره مکی از نظر ترتیب نزول سوره‌ها، سیزدهمین سوره قرآن محسوب می‌شود که بنابه نقل مشهور، نزول آن پیش از هجرت محمد و پس از سوره انشراح بوده است. اگرچه بعضی از مفسران آن را مدنی دانسته‌اند. این سوره در ترتیب مصحف کنونی در میان سوره‌های تکاثر و همزه قرار دارد. برخی از مفسران بر این باورند که آیه «ان الانسان لفی خسر» با قسمت استثنای بعدش «الا الذین آمنوا...» نسخ شده است. این سوره از نظر کمیت از سوره‌های مفصل قرآن و از نوع قصار آن است. همچنین بیست و سومین و آخرین سوره‌ای است که با سوگند و با قسم خداوند به «عصر» آغاز می‌شود.

نام‌ها

این سوره با کلمه «عصر» و سوگند به آن شروع شده که این واژه در اصل به معنای «فشردن» است ولی در اصطلاح به معنی مطلق زمان یا بخشی از آن گفته شده است. تنها نامی که برای سوره در منابع از آن یاد شده، «العصر» است.

محتوا و ساختار

تعداد آیات سوره، ۳ آیه است و ۱۴ کلمه و ۶۸ یا ۷۳ حرف دارد و در ترتیب نزول سیزدهمین سوره قرآن است که پس از سوره انشراح نازل شده است. این سوره با سوگند خداوند به «عصر» آغاز می‌شود که این واژه در اصطلاح به معنی مطلق زمان یا بخشی از آن گفته شده است. سپس در ادامه، سوره در جواب این قسم، به خلاصه‌ای از معارف قرآن اشاره و تمامی معارف قرآنی را در کوتاه‌ترین بیان خلاصه نموده است. در تفاسیر احتمالات مختلفی برای کلمه عصر آمده است؛ از جمله: منظور از آن همان وقت عصر (یعنی بخشی از روز) است. به باور برخی به تاریخ بشریت اشاره دارد و بعضی نیز آن را مربوط به زمان ظهور پیامبر اسلام یا عصر قیام مهدی دانسته‌اند. در دو آیه دیگر سوره، به ایمان و عمل صالح به عنوان عامل نجات انسان‌ها از خسران و زیان‌کاری اشاره و سپس به اشاعه فرهنگ صبر و استقامت در جامعه تأکید شده است.

شأن و محل نزول

به گزارش فرهنگ‌نامه علوم قرآن، درباره محل نزولش اختلاف است و برخی آن را مکی و گروهی مدنی دانسته‌اند. ولی قول مشهور و درست‌تر بر مکی بودن آن است. زمان نزول این سوره در مکه و پیش از هجرت محمد به مدینه گزارش شده است.

تفسیر

آیه اول: «والعصر»

شیخ طبرسی از مفسران شیعه گزارش می‌کند که «عصر» در اصل به معنای «فشردن لباس» و مانند آن از چیزهایی است که امکان فشردن آن وجود دارد. منظور از «عصران» نیز صبح و شام (شب و روز) است. به گزارش او «عصر» در اینجا به معنی آخر روز است که برخی از مفسران، آن را به شب و روز یا نماز عصر هم تفسیر کرده‌اند. به گزارش فرهنگنامه علوم قرآن، نظرات مختلفی در تفسیر این واژه از سمت مفسران عنوان شده است. از جمله اینکه از نظر مضمون آیات این سوره، منظور از عصر، همان عصر ظهور رسول خدا و عصر طلوع اسلام بوده است. همچنین منظور از آن دهر یا روزگار است که در آن عجایبی وجود دارد که بر قدرت خداوند دلالت می‌کند. بر اساس روایات متعددی از اهل بیت، منظور از عصر در این سوره، دوران ظهور مهدی است که حق بر باطل به‌طور کامل غلبه می‌کند. درباره قرائت آیه، بعضی گفته‌اند: در قرائت ابن مسعود «و العصر؛ ان الانسان لفی خسر و انّه فیه الی آخر الدهر» آمده که این قرائت از علی بن ابی‌طالب هم روایت شده است‌.

آیه دوم: «ان الانسان لفی خسر»

مکارم شیرازی از مفسران شیعه در تفسیر این آیه می‌نویسد: «قرآن در این آیه با اشاره به زمان که برای آن سوگند یاد شده است؛ همه انسان‌ها را در خسران و زیان می‌داند. چراکه انسان‌ها با گذر ساعت‌ها و روزها در حقیقت سرمایه خود را از دست می‌دهند و به تعبیر قرآن در حال زیان کردن هستند. لذا در آیه بعد، قرآن برای جلوگیری از این خسران راه‌هایی را پیشنهاد می‌کند.» شیخ طبرسی نیز در تفسیر آیه معتقد است که این آیه جواب قسم است و انسان اسم جنس و مقصود از اينکه «او در نقصان است» یعنی: هر روز از سرمایه عمر انسان کاسته می‌شود؛ درحالیکه عمر تنها سرمایه اوست. پس هرگاه این سرمایه از دست برود و انسان با آن کسب اطاعتی نکند، او بر نقصان، زیان و خسران طول دهر و زندگی‌اش خواهد بود. چراکه خسرانى و زیانی بزرگ‌تر از استحقاق عقاب دائمى نیست. از نظر اخفش «لفی خسر» یعنی انسان در هلاکت است. برخی از مفسران نیز این تعبیر را به عذاب اخروی و از دست دادن جایگاه بهشتی انسان تفسیر کرده‌اند. بعضی از مفسران مقصود از «الانسان» در این آیه را کافر معین، همچون ابوجهل یا ولید بن مغیره دانسته‌اند.

آیه سوم:‌ «الا الذین آمنوا و عملوا الصالحات و تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر»

به گزارش مکارم شیرازی، در آخرین آیه سوره، راه جلوگیری از خسران و زیان انسان‌ها ایمان آوردن و انجام اعمال صالح، استقامت و صبر در راه خداوند بیان شده است. به گزارش وی، این آیه به چهار اصل قرآنی اشاره دارد: اصل یکم «ایمان» است که زیربنای همه تلاش‌های انسان است. اصل دوم «عمل صالح» می‌باشد که با انجام کارهای شایسته نفس انسان تزکیه و تکامل می‌یابد. در اصل سوم توصیه به «حق و حق پذیری» است تا همگان حق را از باطل بشناسند و در اصل چهارم «صبر و استقامت» و توصیه کردن یکدیگر نسبت به آن است تا به این وسیله حق برپا گردد و عمل صالح انجام شود و ایمان حفظ گردد. طبرسی در مجمع البیان به نقل از حسن و قتاده، سفارش به حق را سفارش به قرآن بیان کرده و مقاتل نیز در اینجا «حق» را ایمان و توحید دانسته است. درباره عبارت «تواصوا بالصبر» حسن و قتاده گفته‌اند: یعنی مؤمنان نیکوکار یکدیگر را بر صبر و شکیبایی در برابر ناراحتی‌ها و دشواری‌های راه خدا و صبر در مقابل معصیت‌های الهی توصیه و سفارش می‌کنند. از این رو این گروه از انسان‌ها در خسران و زیان نیستند و بالعکس آنها بزرگ‌ترین سود و فایده را به خاطر اطاعت از فرامین الهی، صرف عمر در راه خدا و کسب پاداش و ثواب می‌برند. ایشان همانند تاجری هستند که سرمایه‌اش باقی است؛ چراکه در برابر رفتن سرمایه، سود فراوانی عایدش می‌شود. به باور طبرسی این سوره بزرگ‌ترین دلیل بر اعجاز قرآن است. زیراکه این سوره با کمی حروف و آیاتش، بر تمام نیازمندی‌های انسان در دین (چه از نظر علم و چه از نظر عمل) دلالت می‌کند و در وجوب سفارش به حق و صبر در راه خداوند به لزوم امر به معروف و نهی از منکر و دعوت به توحید و عدل و انجام واجبات و دوری از گناهان و زشتی‌ها تأکید بسیار دارد.

آیات الحاقی

به گفتهٔ آنگلیکا نویورت، با توجه به ساختار ادبی و کیفیت فنی سوره، سورهٔ عصر در ابتدا دو آیه داشته است و آیه سوم بعداً به آن اضافه شده است. آیهٔ سوم در واقع «استثنا بر قاعده» است و مؤمنان را از گروه اول [انسان در خسران] استثنا می‌کند. نحوهٔ الحاق نشان می‌دهد که از اواخر دورهٔ مکه است.

پانویس

منابع

• دفتر تبلیغات اسلامی (۱۳۹۰). «سوره عصر». فرهنگنامه علوم قرآن. تهران: دفتر تبلیغات اسلامی.
• طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۵). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (به عربی). تهران: دارالمعرفة.نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
• مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب اسلامیه.

• Neuwirth, Angelika (2022). The Qur’an Text and Commentary (به انگلیسی). Yale University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (link)