سوره عصر
| عصر | |||||
|---|---|---|---|---|---|
 | |||||
| دستهبندی | مکی | ||||
| اطلاعات آماری | |||||
| شمارهٔ نزول | ۱۳ | ||||
| جزء | ۳۰ | ||||
| حزب | ۶۰ | ||||
| شمار آیهها | ۳ | ||||
| شمار واژهها | ۱۴ | ||||
| شمار حرفها | ۶۸ یا ۷۳ | ||||
| متن سوره | |||||
|
|
||||
سوره عصر صد و سومین سوره از قرآن است که دارای ۳ آیه، ۱۴ کلمه و ۶۸ یا ۷۳ حرف است. این سوره مکی از نظر ترتیب نزول سورهها، سیزدهمین سوره قرآن محسوب میشود که بنابه نقل مشهور، نزول آن پیش از هجرت محمد و پس از سوره انشراح بوده است. اگرچه بعضی از مفسران آن را مدنی دانستهاند. این سوره در ترتیب مصحف کنونی در میان سورههای تکاثر و همزه قرار دارد. برخی از مفسران بر این باورند که آیه «ان الانسان لفی خسر» با قسمت استثنای بعدش «الا الذین آمنوا...» نسخ شده است. این سوره از نظر کمیت از سورههای مفصل و از نوع قصار آن است. این سوره بیست و سومین و آخرین سورهای است که با سوگند و با قسم خداوند به «عصر» آغاز میشود.[۱]
نامها
این سوره با کلمه «عصر» و سوگند به آن شروع شده که این واژه در اصل به معنای «فشردن» است ولی در اصطلاح به معنی مطلق زمان یا بخشی از آن گفته شده است.[۲] تنها نامی که برای سوره در منابع از آن یاد شده، «عصر» است.[۱]
محتوا و ساختار
تعداد آیات سوره، ۳ آیه است و ۱۴ کلمه و ۶۸ یا ۷۳ حرف دارد و در ترتیب نزول سیزدهمین سوره قرآن است که پس از سوره انشراح نازل شده است. این سوره با سوگند خداوند به «عصر» آغاز میشود که این واژه در اصطلاح به معنی مطلق زمان یا بخشی از آن گفته شده است.[۲] سپس در ادامه، سوره در جواب این قسم، به خلاصهای از معارف قرآن اشاره و تمامی معارف قرآنی را در کوتاهترین بیان خلاصه نموده است.[۱] در تفاسیر احتمالات مختلفی برای کلمه عصر آمده است؛ از جمله: منظور از آن همان وقت عصر (یعنی بخشی از روز) است. به باور برخی به تاریخ بشریت اشاره دارد و بعضی نیز آن را مربوط به زمان ظهور پیامبر اسلام یا عصر قیام مهدی دانستهاند.[۲] در دو آیه دیگر سوره، به ایمان و عمل صالح به عنوان عامل نجات انسانها از خسران و زیانکاری اشاره و سپس به اشاعه فرهنگ صبر و استقامت در جامعه تأکید شده است.[۱]
شأن و محل نزول
به گزارش فرهنگنامه علوم قرآن، درباره محل نزولش اختلاف است و برخی آن را مکی و گروهی مدنی دانستهاند. ولی قول مشهور و درستتر بر مکی بودن آن است. زمان نزول این سوره در مکه و پیش از هجرت محمد به مدینه گزارش شده است.[۱]
تفسیر
آیه اول: «والعصر»
شیخ طبرسی از مفسران شیعه گزارش میکند که «عصر» در اصل به معنای فشردن لباس و مانند آن از چیزهایی است که امکان فشردن آن وجود دارد. منظور از «عصران» نیز صبح و شام (شب و روز) است. به گزارش او «عصر» در اینجا به معنی آخر روز است که برخی از مفسران، آن را به شب و روز یا نماز عصر تفسیر کردهاند.[۳] به گزارش فرهنگنامه علوم قرآن، نظرات مختلفی در تفسیر این واژه از سمت مفسران عنوان شده است. از جمله اینکه از نظر مضمون آیات این سوره، منظور از عصر، همان عصر ظهور رسول خدا و عصر طلوع اسلام بوده است. همچنین منظور از آن دهر یا روزگار است که در آن عجایبی وجود دارد که بر قدرت خداوند دلالت میکند. بر اساس روایات متعددی از اهل بیت، منظور از عصر در این سوره، دوران ظهور مهدی است که حق بر باطل بهطور کامل غلبه میکند.[۱]
آیه دوم: «ان الانسان لفی خسر»
مکارم شیرازی از مفسران شیعه در تفسیر این آیه مینویسد: «قرآن در این آیه با اشاره به زمان که برای آن سوگند یاد شده است؛ همه انسانها را در خسران و زیان میداند. چراکه انسانها با گذر ساعتها و روزها در حقیقت سرمایه خود را از دست میدهند و به تعبیر قرآن در حال زیان کردن هستند. لذا در آیه بعد، قرآن برای جلوگیری از این خسران راههایی را پیشنهاد میکند.»[۴] شیخ طبرسی نیز در تفسیر آیه معتقد است که این آیه جواب قسم است و انسان اسم جنس و مقصود از اينکه «او در نقصان است» اینست که هر روز از سرمایه عمر انسان کاسته میشود؛ درحالیکه عمر تنها سرمایه اوست، پس هرگاه این سرمایه از دست برود و انسان با آن کسب اطاعتی نکند، بر نقصان، زیان و خسران طول دهر و زندگی او خواهد بود. چراکه خسرانى و زیانی بزرگتر از استحقاق عقاب دائمى نیست. از نظر اخفش «لفی خسر» یعنی در هلاکت است.[۵]
آیه سوم: «الا الذین آمنوا و عملوا الصالحات و تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر»
به گزارش مکارم شیرازی، در آخرین آیه سوره، راه جلوگیری از خسران و زیان انسانها ایمان آوردن و انجام اعمال صالح، استقامت و صبر در راه خداوند بیان شده است. به گزارش وی، این آیه به چهار اصل قرآنی اشاره دارد: اصل یکم ایمان است که زیربنای همه تلاشهای انسان است. اصل دوم عمل صالح میباشد که با انجام کارهای شایسته نفس انسان تزکیه و تکامل مییابد. در اصل سوم توصیه به حق و حق پذیری است تا همگان حق را از باطل بشناسند و در اصل چهارم صبر و استقامت و توصیه کردن یکدیگر نسبت به آن است تا به این وسیله حق برپا گردد و عمل صالح انجام شود و ایمان حفظ گردد.[۶]
آیات الحاقی
به گفتهٔ آنگلیکا نویورت، با توجه به ساختار ادبی و کیفیت فنی سوره، سورهٔ عصر در ابتدا دو آیه داشته است و آیه سوم بعداً به آن اضافه شده است. آیهٔ سوم در واقع «استثنا بر قاعده» است و مؤمنان را از گروه اول [انسان در خسران] استثنا میکند. نحوهٔ الحاق نشان میدهد که از اواخر دورهٔ مکه است.[۷]
پانویس
ارجاعات
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ دفتر تبلیغات اسلامی، فرهنگنامه علوم قرآن، ۱: ۲۷۲۲.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۲۷: ۲۹۳–۲۹۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۰: ۸۱۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۲۷: ۲۹۵–۲۹۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۰: ۸۱۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۲۷: ۲۹۶–۳۰۳.
- ↑ Neuwirth، «The Afternoon»، The Qur’an Text and Commentary.
منابع
- دفتر تبلیغات اسلامی (۱۳۹۰). «سوره عصر». فرهنگنامه علوم قرآن. تهران: دفتر تبلیغات اسلامی.
- طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۵). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (به عربی). تهران: دارالمعرفة.
- مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب اسلامیه.