شیخ طوسی

محمد بن حسن بن علی بن حسن طوسی، مشهور به شیخ الطائفه، از فقیهان و متکلمان برجسته شیعه است. او در سال ۳۸۵ قمری در طوس زاده شد و در بیست‌وسه‌سالگی به بغداد مهاجرت کرد. طوسی پس از سال‌ها تدریس و تحقیق در بغداد و رسیدن به مقام مرجعیت، به دلیل ناامنی‌ها به نجف رفت و حوزه علمیه نجف را بنیان نهاد. وی سرانجام در سال ۴۶۰ قمری درگذشت.

زندگی

محمد بن حسن طوسی در رمضان سال ۳۸۵ قمری در طوس به دنیا آمد. او در بیست‌وسه‌سالگی به عراق هجرت کرد و در بغداد ساکن شد. طوسی در آغاز نزد شیخ مفید تلمذ کرد و تا زمان درگذشت او در سال ۴۱۳ قمری از او بهره برد. پس از آن، به شاگردی سید مرتضی درآمد و بیست‌وسه سال ملازم او بود. در این دوره، مرتضی توجه ویژه‌ای به او داشت و هزینه‌های زندگی‌اش را تأمین می‌کرد.

مرجعیت و تدریس

پس از درگذشت مرتضی، طوسی مرجعیت شیعه را بر عهده گرفت. جایگاه علمی او به قدری ارتقا یافت که خانه وی در کرخ بغداد محل رجوع دانشمندان و فضلا شد. گفته شده است که سیصد مجتهد در کلاس‌های درس او پرورش یافتند و خلیفه وقت نیز کرسی درسی را به او اختصاص داد که در آن زمان مرکزیت علمی داشت.

هجرت به نجف

در سال ۴۴۷ قمری، در پی فتنه‌ها و درگیری‌های میان شیعه و سنی در بغداد، کتابخانه طوسی که توسط ابونصر سابور وزیر بهاءالدوله تأسیس شده و مشتمل بر ده هزار جلد کتاب نفیس بود، به آتش کشیده شد و خانه او غارت گردید. طوسی ناچار به ترک بغداد شد و به نجف هجرت کرد. او دوازده سال پایانی عمر خود را در آن شهر به تدریس و تألیف گذراند و پایه حوزه علمیه نجف را بنا نهاد. طوسی در شب بیست‌ودوم محرم سال ۴۶۰ قمری درگذشت.

جایگاه و اهمیت

شیخ طوسی ملقب به «شیخ الطائفه»، بنیانگذار برخی شاخه‌های علوم اسلامی و نخستین طراح طبقه‌بندی این علوم به انواع گوناگون محسوب می‌شود. او از شاگردان شیخ مفید و سید مرتضی بود.

آثار

طوسی آثار متعددی تألیف کرد. از جمله کتاب‌های او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تهذیب و مبسوط؛
• نهایه، که رساله عملیه او بود؛
• تبیان، در بیست مجلد؛
• خلاف؛
• جمل و عقود؛
• فهرست در رجال؛
• مصباح المتهجد.

وی با ادامه تلاش‌های شیخ مفید و سید مرتضی، آثار مهمی از خود به جای گذاشته است:

1. تفسیر قرآن: اولین تفسیر جامع از قرآن در «التبیان» که تدوین آن در ۴۴۱ و پاک‌نویسش در ۴۴۴ پایان یافت.
2. فقه:
   1. کتاب «النهایة فی مجرد الفقه» در تنظیم نصوص احادیث کتب فقهی.
   2. کتاب «المبسوط الکبیر» چند جلدی در طبقه‌بندی رشته‌های مختلف فقهی.
   3. کتاب «الخلاف» در فقه تطبیقی بین مذاهب اسلامی.
3. اصول فقه: کتاب «العده» در اصول فقه.
4. علم کلام: کتاب «التمهید»
5. ادعیه و زیارات: کتاب «المصباح المتهجد و سلاح المتعبد»
6. علم الحدیث: دو کتاب از کتب اربعه یعنی:
   1. کتاب «تهذیب» در زمینه مدارک احکام فقهی و دلایل آنها از میان احادیث.
   2. کتاب «استبصار» که به بیان جنبه‌های گوناگون جمع بین احادیث مختلف و اثبات سازگاریشان می‌پردازد.
   3. کتاب «امالی» که شامل احادیث غیر فقهی است.
7. علم رجال: سه کتاب از چهار کتاب این علم مربوط به شیخ طوسی است.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «طوسی». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.
• کربلایی عباس، مریم (۱۳۸۱). «شخصیت علمی شیخ طوسی». حدیث و اندیشه (۳-۴).